(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Ang buhok ni Ester : nobelang Tagalog"

> 

: C ■■ 
O 



o 
o 



Mi 



■■«■■■■l 



■19:1,4 



iiliiifciiiliiiiiift n 



ANG 

UHOK"iESTlk 

NOBhXA.\G rAGALOG 



TAGUBILIN: 

Ang aklat na iio ay aring tunay ng kumat- 

ha, at wala sino pa man^ makapagpapalimbag 

nito, kung wala siyang lubos na kapahintulutan. 

ANG KUMATHA, 



ANG 

BUHOIkESTER 

NOBELANG tagalog 




iSF=-^ '■'■==^ 



UI^A^KrO Oi^IIAOI 



SINXJTjAT ni 

Aurelio Tolentlno 



UNANG PAGKALIMBAG 



G. Tuason 2o6,Sampalok, Manila. 



PALATANDAAN 



,.^......«o>— ' — 



KABANATA -^.^ PlSNGi 

I — ^Kidlat Sa Loob Ng fs^ng Bahay . . .1 i 
II— Bagyo Sa- *^5& Ng ^sa^iTg P^^\ . . .27 

III— Simulk Ng^Kapaslangan 39 

IV— Namitak Ang Pag-ibig .......... .56 

V— Ang Tabil Ni G loria . .74 

VI— Dinaig Ng Munting Pipit 

Ang Lawin Hari Ng Bangis ...... .87 

VII— Kahapon, Ngayon At Bukas , . . . . .102 

VIII— Hapunan At Talumpati 117 

Xl^ — Abogadong Palaka, Kupidoni» 
Manok, Haring Alipin, Ulupong 
Na Makabayatii^ .................131 

X— Dinagit ng Lawin ,147 



P AUNAWANG LIHAM 



NI m^. S'KI.IMO SIMI^AO 



■l^ ^' 



PinakamaTiahal na kaibigan: 

Nabasa ko ang sulat kamay ng nobela nin 
yong «ANG BUHOK NI ESTER;^, at ng 
aking matapos, ay nasabi ko pa^daka, na 
anaki*y may gayuman^^ panghalina sa saganang- 
inam ng kaniyang salaysay. 

Gayon ang palagey ko, sapagka't pagdakang 
natapos kong basahin ang unang kabanata, ay 
ako*y hinikayat na habuHn ko ang kaniyang 
mahalagang salaysay, at kahit ko ninais, ay hin* 
di naaring siya'y Hsanin ko sandali. 
I 



AURELIO TOLENTINO 



Ako,y hinikayat sa ikalawang kabanata, at 
pagkatapos nito ay ako,y hinikayat pa rin sa 
ikationg kabanata. 

Ako y suniunod, at ang wika ko y [)agkatapos 
nito ay siya'y sandaling lilisanin, at bukas i<o 
na itutuloy ang pagbasa sa kaniyn. 

Subah't ang gayong balak ay hindi rin nang 
yari, sapagka't pagdakang natapos kong basalim 
ang ikatlong kabanata, ay akoy piHt na hinikayat 
sa ikapat na kabanata. 

— "Ito na laniang,*' — anakin, SubaU^t nang 
ang ikapat na kabanata ay aking natapos, ay la- 
lo pa akong piniHt na puniasok sa ikalimang Ka- 
banata, at ako y hindi na nilubayang itinaguyod 
hanggan di ko sinapit ang kaniyang katapusan. 

Marami ang mahalagang bagay na napansin 
ko sa nobela ninyong aking nabanggit sa itaas: 

Una: — Ang kasamaan ng karunungan, kung 
ito*y mahilig sa kasakiman, at walang kapasla- 
ngang di gagawin, walang dangal na di yuyura- 
kan at walang pagmamahal na di pagUliluhau' 
gaya ng inasal ni Gerardong gumawa ng lahat 
na kapaslangang ^«inasalaysay ng iniyong nobela. 

Ikalawa: — Ipinakikita sa babayi ang katotoha- 



ANG BUHOK Nl ESTER 



iian^ ha^a mat siya'y niahina, kune^ tatatagati ang 
kaniyang dangal, ang kaniya rin^ sariling kahina- 
an ay siyant^ "^^l^^gi'^^ saganang iakas na lulu- 
pig sa mga salot ng kapaslangan, gaya ng in- 
yong ipinaaiaias, sa kagitingan ni Glorang pi- 
naka-kaluiuwa ng inyong salaysay. 

Ikalio:~Ipinakikita rin naman sa lalaki ang 
ialong dalisay at taimtim na pag ibig, gaya 
ng giiiawa ni Osear na liindi nag-alanganing 
uniakyat na kusa sa bibitayan, baga mat 
siya,y walang kasalanan, huwag na di ma- 
gampanan lamang ang kaiuyang kapangakuan 
sa babayhg sinisinta. 

Ikaapat: — Ang pagmamahal sa magulang, 
sa kapatid at sa kapuwa tao, sampu pa ng 
katatagan ng kalooban, laban sa malambing na 
hikayat ng lalong malagablab na pag-ibig, gaya 
ng napagmamaias kay Ester, sa lahat niyang 
mga kagagawan at kilos, 

lkalima:-~Itinatanghai na ang isang tuli- 
san, gaano pa man ang kaniyang kasamaan, 
kung siya'y magbaiik loob, at ipakita sa ga- 
wa hindi sa salita, ang kaniyang pagtatang- 
gol sa katarungan, ay siya'y may karapatang 



AURELIO TOLENTNG 



magkamit ng kapatawaran, at mamuhay na 
takimih at mapalad, gaya ng inyong Dimas 
na nagiigtas kay Gloria sa bundok. 

Ikanim: — Ang pagkabingit sa kamahan ng 
mga kasalukuyang hukuman, at ang kakapu- 
san ng mga kautusang umiiral; na lagi ng 
nakapagpaparusa ng taong walang kasalanan» 
gaya na nga ng nangyaring makalawang hatol 
bitay, una'y laban kay Kuben, at sumunod 
ay laban kay Osear, na kapuwa walang niunting 
pagka alam sa kapaslangang sa kanila'y ibmin- 
tang. 

Ikapito: — Aag laki ng kahulugan ng isang 
halal (voto) sa pagpih ng mga pinunon ^iiagtata- 
guyod sa buhay ng bayan, at ipinakikilaia 
ang mabubuti at masasamang kandidato at 
"poHtiko," upang matutuhang hirangin iyong 
makapagpaparangal sa Lahi. 

Ikawalo: — Itinatanghal na ang katarungan ay 
sapihtan magtatagunipay sa ibabaw ng ka- 
paslangan, kung hindi man ngayon, ay bu- 
kas, upang siya ang maging tanging timbu- 
lan ng buhay sa habang panahon. 

Gayon pa man ang wnka ko, ay nababatid 



ANG BUHOK Nl ESrER 



kong hindi ako an^ dapal niagbigay ng uri 
sa inyong nobela: may mga magiting na 
pantas na diio'y dapat sumayod. Subali,t ya- 
yamane ako'y siyang unan^ pmalad na mag- 
bigay ng pasiya, kaya't nawika kon^ gaano 
pa man an^ parangal na gawin l<o. ay ku- 
iang pa rin at hindi niakakatumbas ng in- 
yong aklat, sapagkaH sa ganang akin, ang 
nobelang «Ang Buhok ni l^ster» ay hindi kat- 
ha ng simbuyo ng nais na makasulat at su- 
kat, kungdi iguiuhit ng nag-aakay sa kabuti- 
han, upang sa jcaniya'y mapisang hihat ang 
marammg bagay na hinihihng ng mga gang- 
gayong kasulatan, na dapat ipagmalaki ng 
j^^aring Eupang Tinubuan, 

Handog ko ang aking dibdib. 

Wawa, Kapamp. 2 Septiembre, 191 i 




TAGUBILIN. 

Ang aklat na ito ay aring tunay ng gu- 

mawa, at wala sino pa mang makapagpapa- 

limbag, kung wala siyang lubos na kapahin- 

tulutan. 

ANG GUMAWA. 



ANG BUHOK NI ESTER 



KABANATANG I. 

Kidlat sa loob ng isang bahay* 

Kalulubog pa lamang ng araw sa kalunu 
ran at kasalukuyang inilaladlad ng gabi ang- 
kaniyang mahiwagang tabing. 

Walang buan, nguni't maliwanag ang pana- 
hon sapagka'b walang alapaap na kumukubh sa 
mga raaluningning na bituing nangakangiluig 
nagkikislapan sa himpapawid. Pawang katahimi- 
kan ang handog sa buhay ng sansinukuban. 

Noong gabing iyon, ika 7 ng Juho ng taong 
I90....,ang bahay ni kapitang l.uis Gatsahan sa 
bayang X., lalawigang Y., ay naghiknmignmg- 
din at anaki'y nakikipagpalaluan sa nabai^.ggit 
oa masayang langit. 

Ang u»ga ilaw na tumat r.iglaw sa l)ir)!ig bahay 



12 AURELIO TOLENTINO 

ay pawang mga "Yoltaieong" ulid Tito Lan- 
di, at ang mga ito ay nagsasabog ng masa- 
yang liwanag na anaki'y sikat ng araw na na- 
mimitak. 

Ang mga palamutii^g ta[)ii (euadro), mga 
likmuan, mga hapag at iba pang sari-sanng 
maririkit na kasangkapang bagay lamang sa 
mga bahay na lumukitang sa saganang kaya- 
manan^ ay pawang makikinang at malihnis. Ang 
mga mataas na pmto ay pawang pinalamutihan 
ng tabing ria sagang tinuhog at sinahtan ng 
tig-isang dahng tambo, sari-saring kulay, pak^. 
muting tabing na lalong nakapagpapasigla sa 
gayong kalaki at karikit na bahay. 

Ang kabahayan nito ay maahwalas at masa- 
yan lubha. Doo'y nangakahanay ang marami at 
nagpapainamang hkmuang yari at umkit sa ba- 
yau ng Wawa, mga Hkmuang nagpaparangalan 
sa kanilang mataas na sandalan, ng sutlang sa- 
pin, sulam (l)ordado) na maririkit na uhay na 
tinaht ng matalinong kamay. 

Sa dakong kahwa ng nasabing kabahayan ay 
may dalawang pinto: ang isa'y tungo sa sihd 
ni Ruben na anak ni kapitang Luis, at ang isa 



ANG BUHOK NI ESIER 13 

naman ay tungo sa silid ni Gerardong kani- 
yang pamangkin. Sa dakong kanan ay may 
dalawei ring pinto: ang isa'y tungo sa siiii ng 
naturang kapitang Luis, at ang isa naman ay 
tungo sa siiid ni Ester na marilag niyan anak. 
Sa dakong likuran ay daiawa rin pinto: ang 
isa*y tungo sa hagdanan at tuloy sa kakanan 
at iutuan, at ang isa naman ay tungo sa isang 
mahabang daiaydayang nilaiabasan ng magka- 
kasunod na anmi na silid na pawang laan sa 
mga panauhm at dalaw. 

Sa pagitan nitong huling dalawang pintong 
nabanggit, ay may isang marikn na pianong yari 
sa pagawaan ni Pio Trinidad, bukod saisangvio- 
ionehello, at sang violing natigakasabit sa mag 
kabilang dako. 

Si kapitang Luis ay talagang inahihgin sa 
tugtugin, 

Sa dakong hkuran noong maringal na bahay 
ay naroon ang isang panig na lak)ng maahwaias 
nt malamig l<ay sa lahat. Iio'y hnigiran ng 
tan'busan (balcoji) at bniakuran ug maririkit 
at nilahk na talasok. Buhat sa tanihusang itd ay 
natatanawang walang kiibli at^g mala|»it at ma- 



14 AURELIO TOLENTNO 

yabong na bundok noong lalawagan. 

Ruhat sa paa ng naturang bundok ay nakala. 
tag na parang malapad na banig na kulay lung" 
tian (verde),hangang kabayanan, ang malawak 
na palayang ari ng bantog na mayaniang kapi- 
tang Luis Gatsah'an. 

Ang maaliwalas na panig na yaon ay siyang 
kakanan sa nasabing bahay. 

Doo'y nakahanda ang isang mahaba at ma 
yamang hapag na naghahandog ng dalawang 
puo't Hmang -'kubiertos" na pilak, pinggang 
suson-suson at maririkit na singgalong. Sa gitna 
ay nangakahanay ang Hmang "paHlyerang'' yan 
sa ApaHt, na nagpaparangalan ng sari-saring 
panghiningang dapat kainggitan ng tunay na 
sampaggita, kampuput, uhay ibon paru paro 
at iba pa, bukod sa maraming bulaklak na 
kasaHt sa gitna ng hapag, mga bulaklak na 
nagsasabog ng masamyong bango sa gayong 
karikit na kakanan. 

Sa panig na yaon ay doon nagsasayahan at 
nagkakaingayan ang anim na alila ni kapitang 
Luis: tatlong babayi at tatlong lalaki. 

Ang isa sa mga ito ay tumutugtog ng 



ANG BUIiOK NI ESTER 15 

kudyapi, at aiig dalawa oanian ay nagsasayaw 
sa gitna, sayaw bukid, na kung saan ang 
babayi ay makiring umi indak, hawak ang kalong 
ipuputong sa lalaking kaniyang kaiibad. 

Naroon aog palakpakan, ang maingay na 
tawatian, ang maiambing na biruan: naroon ang 
ibinabalitang kaiuwalhatian sa langit. 

Biglang duniating ang isang inagarang lalaki, 
si Gerardo Mata, may dalang kumpas na pamalo 
sa kabayo- 

— jMga kalabaw!,--ang kaniyang mabalasik 
na sigaw sa mga alila. 

Ang mga ito ay pawang nangatal ng takot- 

— ^Anong kaguluhan at kaingayan ang gawa 
ninyo rito?, — ang lalong mabalasik niyang tanong» 

— Poon ko po, — ang sagot ng isnng matan- 
dang ubanin, — kanii po lamang ay nagsasaya, 
dahil sa ngayong gabi ay darating si Ruben. 
Kami po ay sasalubong sa kaniya at pararanga- 
ian namin ang kaniyang pagtatagunpay sa ma- 
luwalhating pagkatapos ng kaniyang pag-aaraL 

— Magiubay ka, matandang kalakyan, — ang 
bulas ni Gerardo,— maglubay ka, kung ayaw 
mong niagputok ang iyong likod. 



i6 AURELIO TOLEiNTlNO 



— Poon ko p6, 

— [Ah tulisan! 

At anyon^ hahagupitin ng pal6 ang mga alila. 

Biglang dumatin^ si kapitan Luis. 

Kung malaki man ang kaniyang kayamanang 
salapi at lupain, ay lald pa namang malaki ang 
kayamanang buti ng kaniyang niebait na ka- 
looban. 

Siya'y piaamagatang «ama ng mahihirap>, da- 
hil sa walang dukhang lumapit sa kaniya, na di 
nagtamo ng kaniyang kailangan. 

Si kapitang Luis ay baio, at sumasakay na sa 
anim na puong taong gulang. Ang mga maya- 
yama't dukha, marurunong at mangmang na na- 
kakikilala sa kaniya ay pawang nagpipitagan at 
pumupuri sa marangal at maimgap niyang paki- 
kipamayan. Bukod tanging duligas at lapasta- 
ngan sa gayong kabait na matanda ay si Gerai- 
dong kaniyang pamangkin. 

— ^Bakit?— ang dagling tanong ni kapitang 
Luis, sa bigla niyang pagdating,- -^Ano yoon? 

— Ang mga kalabaw na ito,— ang sagot ni 
Gerardo, — ay maingay pa kay sa isang ka 
wang 



ANG BUHOKNl ESTER 17 

— ^'Kung ano nga yaon? --ang lalong madiin 
tanong ng matanda. 

— ^Kami po'y nagsasaya, — ang sagot ng tu- 
mutugtog ng kudyapi, — dahil sa ngayong gabi 
ay darating si Ruben, taglay ang katibayan ng 
kaniyang pagka-doktor, at 

— Oo, mabuti: gayon nga ang ibig ko, — ang 
sang-ayon ni kapitang Luis. — Kung hinggil sa 
aking anak na si Ruben, ay di kailangang magiba 
man itong bahay sa inyong mga kasayahan. 
Suiong at magsayawan nga kayo. 

— jMabuhay si kapitang Luisl, — ang malakas 
na sigawan ng mga alila. — jMabuhay ang ama 
ng mga mahihirap! 

Muiing kinulantingting ng matandang aHla ang 
kaniya'ig kudyapi, at ang iba^y nagsayawan, 
nag-awitan, nag^awanan at nagsigawang mainga'y 
pang di hamak kay sa dati Sa malaking ga. 
lit ng makisig na Gerardo, lalo't siya,y walang 
magawang laban sa kaniyang amain, ay umalis 
ha duniadabog. 

— Ganiyan nga ang ibig ko, — ani kapitang 
Luis sa mga alila — Kayo,y magsayawan at 
niagsaliwan, parang pagsalubong sa pagdating 
4 



AURELIO TOLENTNO 



ni Ruben, sa pagkatapos ng kaniyang pag-aaral. 

Napagod mandin ang mga alila, at sila'y 
sandaling nagiubay. Sila'y pinalakpakan ni kapi- 
tang Luis, sa malaking tuwa at pagmamabal. 

— Marikit,'--aniya. — Napakarikit at naibigan 
kong lubha. At ang lahat ng iyan ay ipinatu 
tungkol ninyo sa aking anak na si Ruben. Saia 
mat. Minamahal ninyo siya, ^idi ba tunay?. 

— |Poon ko p6!, — ang sagot ng isa. 

Oo, nalalaman ko, minamabal ninyo siya.-™ 
ang sabat ni kapitang Luis. Nalalaman kong si- 
ya'y minamahal ninyong gaya ng pagmamahal 
ninyo sa isang manunubos sa karalitaan; naia- 
iaman kong siya'y mmamahal ninyong mahigit 
pang di hamak kay sa akin, at . . . . 

— Hmdi po naman .... 

— Di kailangan ang gayon. Ako'y hindi na_ 
gagalit, bagkos ko pa i<ay6ng ialong mamahalin 
kay sa dati. Kayong mga iBlaki ay magsipa- 
mili ng mga bagong parokang (zapatos) at ka" 
16. Ayan ang tatlong puong piso: ang l<alabi- 
san ay paghatihatim ninyong parang mabubu- 
ting magkakapatid. Kayong raga babayi ay 
magsipamili rin ng mga bagong parokang n» 



ANG BUHOK NI ESTER ^ 

sapatilyang tereiopelong peiusa, at panyoletang 
sutla, ya6n sanang malapad, marikit at may 
masayang i<ulay. Ayang ang tatlong pnong piso- 
ang magiging kalabisan ay inyo ring paghati- 
hatiing parang tunay na magkakadtid. Ang 
salaping lyan ay hindi kabilang ng dating 
nakukuha ninyo sa akin, at hindi ko sasaklitin- 
sa inyong sahod na buanan dito, Ang sa^ 
hiping iyan ay pabuya ko lamang sa inyo. 
dahil sa pagdating m Ruben ngayong gabi. *. 
^Ano? ^Nahahanda na baga ang bagong damit 
na bibihihisin? 

— Handa na p6 

— Kung gayon ay mangagbihis na kayo, 
Nais kong kayo'y datnang makikisig ni Ruben. 
Sinabi niya sa akin na kayo^y kaniyang ipinag- 
mamalaki at ikmadadangal. Akala niya'y kay )'y 
mabubuting tao, at marahii ay hindi siya nag- 
kakamali sa gayong sapantaha, datapuwa't pag- 
pihtan naman sana ninyong patunyan sa gawa 
na siya'y hmdi nagkakamali sa paniniwalang 
kayo f3ga ay mabnbutir.g tao. 

Hayo't mangagbihis na kayong madah, 

— Satamat p6 dito sa bigay ninyong 



20 AURELIO TOLENTNO 

— Walang sala salamat. ibig ko lamang na 
kayo'y mangagsayahang uboS'kaya. Hayo na't 
magsipagbihis. 

Ang mga alila y nagsipagpaaiam ng tigib ng 
tuwa, at ganap ua tinupad ang mga bilin ng 
kanilang poon. 

Ng si kapitang Luis ay maiwang mag.isa^ ay 
tinutop ang kaniyang noo, saka nagnilay-nilay. 

— Hindi ko mapagwari kung ano ang nang- 
yayari kay Gerardo, — aniya sa sarili. — May kung 
ilan ng aiaw ngayon na siya y natnamasdan 
kong napaka masungit at malupit sa mga kaawa> 
awang alila Ngayon pa namang siya sana ay 
dapat pisanan ng malai<ing tuwa, dahil sa pagdo- 
doktor ni Ruben, ay ngayon pa siya lalong na 
hahalataan ng malubhang kasamaan. Kahapon ay 
binaril niya at pinatay ang kabayo kong moro, 
dahil lamang sa siya'y aagtatarang sa malaking 
tuwa marahil. Kanginang umaga ay binayo ng 
martilyo sa ulo ang kaawa awang Negro, iyong 
minamahal kong asong inalagaan sapol sa pag* 
katuta, dahil lamang sa siya'y dinllaan sa ka- 
may ai naglambing sa kaniya. Saka ngayon 
kung siya'y hindi ko dmatiian, ay hinatak sana 



ANG BUHOK Nl ESTER 21 

palo itopg niga aHla, dahil iamang sa ipinag- 
sasaya nila ang pagdating ngayong gabi ng 
aking anak na si Ruben.*. . 

At ako, akong nag-aiaga sa kaniya sapoi pa no- 
ong siya'y batang paslit, palibiiasa'y uiiia sa ama't 
sa ina, at daiiii sa siya*y sariling anak noong 
nasirang kabuto kong kapatid na babayi, ay 
siya'y pinapag-arai ko sa Maynila, at pinapagtuioy 
ko pa sa Amerieat iiangang sa natapos nga 
niya ang karunungang "Ingeniero Agronomo,'* 
at ngayo'y inilagay ko pa siyang lagapamaliaia 
(administrador) sa aking mga iupam, may sa- 
iiod na isang daan piso sa isang buan, dito 
pa siya tumitira at kumakain, may automovil, 
earruage at matutuiing kabayong gmagamit na 
parang tunay na kaniya, at ang pinaka bayad ng 
iaiiat ng ito ay dili iba kungdi ang mataiim ni- 
yang suiyap sa akin at ang lapastangang sagot 
sa aking mga mairuging tanong 

iAiil Hindi mangyayarmg iumawig ang ganit6- 

Gerardo, — ang kaniyang tawag. 

.^Po, — ang sagot ni Gerardo buiiat sa ibaba, 
at dagiing pumanliik at iiumarap sa kaniyang 
amain. 
S 



22 AURELIO TOLEiN^TINO 



— Dinggin mo, — ang simula ng matanda. — 
— Hindi ko ibig na ikaw ay magkaroop ng kabit 
kaunting sama ng loob, kabit munting ligalig, 
ngnni't kailangang lubos na kitaug dalawa'y 
tnagkatalastasang maliwanag. May kung ilan 
ng araw ngayon na ikaw ay namasmasdan kong 
masungit. ,;May ikinamumuhi ka baga rito? 

Ang tanong na ito ng matanda ay kasabay 
ng isang makahulugang titig kay Gerardo, titig 
na anaki'y sundang na tumarak sa kaniyang 
kalulua. Ikinulubot nito ang pagitan ng kaniyang 
kilay, walang pinag ibhan sa asong umaangil» 
at sumagot ng ganito: 

— ^Ako po? Malayo sa gunita ko ang gayonl 
Malaking lubha ang utang na loob ko sa in. 
yo sapol pa noong ako^y sanggol. 

— Gerardo,— ang pakli ng matanda, — huwag 
' kang magkaila at magsabi ka ng buong ka- 
totohanan. Ikaw ay isang lalaking nag-aral, 
may saganang karunungan at sapat na gulang' sa 
pakikipamayan. Kung ikaw ay mairoong kinamu- 
muhian dito, ay maaaring ikaw ay mamuhay na 
sarili, maging saan pa man ang iyong ibigin. Ipi 
nagkakaloob ko sa iyo ang aking lupain sa ba> an 



ANG BUHOK.iNl ESrRR 23 

ng Z, Hatid niong yao'y nagkakahalaga ng 
sampuong libong piso. Subalifc huwag mong 
isipin, na ito'y nagiging parang kapalit ng 
pakikisama mo sa; akin. Hindi gayon, sapagka't 
nagangasiwa ka man sa aking mga lupain, ay 
niay malaki ka namang bayad na sinasahod, 
at labis pa marahil sa kaunti mong kapaguran. 
Ipinagkakaloob ko sa iyo ang lupain ko sa 
bayan ng Z., dahil lamang sa ikaw ay pamangkin 
ko, ar wala kang sukat maipamuhay sa sarih, 

Si Gerardo ay parang tinampai sa mukha; pa- 
rang nagpanting ang kaniyang mga tainga. Ang 
kaniyang mapagmataas na damdamin ay nasak- 
tang lubha sa malambot na himok ni kapitang 
Luis 

— |Ohl — ang kaniyang buntong hininga. 

— ^Huwag kang mahiya at mag alanganin: 
tanggapin mo ang lupaing ipinagkakaloob ko sa 
iyo ng waUing bayad. Ibinibigay sa iyo ng ka- 
p^tid ng iyong ina, kailangan lamang na ikaw 
ay tumupad muna sa isang mahigpit mong 
katungkulan, hinggii kay Qintina. Siya'y dapat 
niong pakasalan. 

-~;Ako? 



24 AURELIO TOLENTNO 

— ^Ano ang iyong ikinagugulat? Hinimok mo 
ang kaniyang pag-ibig, at ngayo'y kasalukuyan 
kayong nagsasama. Hindi ko maaring pahin 
tulutan ang ganiyan mahahy na gawa. Si 
Qintina ay marahta nga lamang, nguni*t ang 
karahtaan ay hindi kapintasan sa isang tao 
kailan pa man. Sa ganang akin, ay darakilang 
lubha ang kayamanan ni Qintina, kayamanang 
walang katapusan, na dih iba kundi ang talas 
ng kaniyang pag-iisip, puring dah'say, mahin- 
hing bait, banal na damdam.in at kasipagang 
hindi marunong mahapo sa lahat ng kapaguran, 
Madalang ang raatutuklasan mong babaying 
gaya ni Qintina. Kung siya'y iyong pakasalan, 
ay asahan rnong mapapanuto ang inyong 
buhay: malaking lubha ang maitutulong niya 
sa iyo sa lahat ng bagay. <fPakakasaIan mo 
baga siya? 

— lisipin ko po muna, 

Ang sagot na ito ni Gerardo ay parang isang 
dulingas na hamon sa matanda, kaya*t ito'y 
biglang napaurong, tinitigan ang kaniyang 
pamangkin ng kakilakilabot na bangis, saka 
nagsalita ng ganito: 



ANG BUHOK iNl ESlER 25 

— ^Bakitr, — aniya, — ^Hindi mo pa baga inisip 
ang bagay na iyan bangga ngayon? Kung hindi 
nio ibig na ikaw ay mabilang sa hayop, ay ka~ 
ilangang lubos na pakasalan mo si Quintinav 
Si Quintina ay walang ibang kayamanan sa silong 
ng langit kungdi bukod laiiging ang kaniyang pu- 
ring wagas Ang puri niyang lyan ay giniba mo 

^fAt nag-aalaganin ka ngayong magtayo ng pu- 
ring iyong giniba? |Gerardo! ' . , . ' Nageiaram 
dam ng hapdi ang aking kaluluwa, ngayong na^ 
kikita kong ikaw ay naguguman sa kapaskmgan, 
Ang isang ialakmg dumayj^ sa isaii^i babayi 
upang gawu> la^nang laruaii ng kaniyang maru 
ming pita» ay hmdi lao, hayop na mistula, 
isang tunay iia Satanas. ^Naringig mo? isang 
diwa ng lahat ng kasamaan. 

-^iOh! 

— ISinabi ko nal Pu'^nui ka sa dalawa: o itayo 
mo ang igiuiba mong pun ur Qintma, 6 ikaw 
ay manaog aa waiang i>aou dtto sa bahay na 
umampon sa lyo sapol pa gkabata, at ako*y 
huwag mo nang pakibahtaan kaiian pa mau, 
Hiiidi ko ibig na madungisan ang akmg mga 
iibai^ sa dumi ng kataksilan ng bugtong kong 



26 



AURELIO TOLENTliNO 



pamangking kabilang ng aking niga anak, kataksi- 
lang kakilakilabot na lumalapastangan kay Qinti- 
na, isang kaawa-awang babaying walang nagawang 
kasalanan, liban lamang sa pag-ibig niya sa 
isang hayop na gaya mo. 

Binigkas ni kapitang Luis ang kaniyang mga 
huling salita, madalang, maliwanag, malakas, 
kalagim lagim, nanginginig ang kaniyang ti. 
ngig at buong katawan, saka biglang tumah- 
kod at umalis* 

Siya'y hinabulan ni Gerardo ng isang matalim 
at panakaw na irap. Ang irap na lyon ay parang 
isang kidlat na nagbabalita ng malakas na unos 
na may bantan^ bumugso sa matahimik at 
maligayang buhay ni kapitang Luis Gatsalian. 




KABANA rAxNG 1 1 



Bagyo sa loob ng isang puso. 



— iKalabaw na niatanda! — ang tiiarahang angil 
ni Gerardo. — Ako raw ay mananaog dito ng 
walang baon . . . - i Saka na makikita kung sino 
ang mananaog na walang baonl 

Kailangang ipakilala si Gersrdo sa mahal na 
bumabasa, palibhasa'y ang lalaking ito ay siyang 
pinaka-kalulua ng lahat na kakilakilabot na 
kapaslangang sinasalaysay r.itong aklat. 

Batid na nating si Gerardo'y anak ng bugtong 
na kapatib na babayi ni kapitang Luis, siya'y 
nag-aral sa Maynila at sa Ameriea, at kaniyang 
natapos ang karunungan sa panghahalaman, ka- 
ya't siya'y tinatawag, na *4ngeniero Agronomo." 



2S AURELIO iOLENTNO 

Siya'y bagong-taong may tatlong puong taong 
gulang. niahagway, malakas at aiay niarikit na 
pangangatawan; may maaliwalas na noo> tanda 
ng matalas niyang pag-iisip; malago at nag- 
kaka-abot ang k]lay, tanda ng kaniyang niaba 
ngis na damdan^in; makislap at matalim ang 
mata, tanda ng kaniyang taksii na puso, ma 
kapal ang iabi at malapad ang baba. landa ng 
kaniyang matatag na kalooban sa gitna ng mga 
panganib. Sa lahat niyang mga pagkilos at pa- 
nanaiita ay nahahalata ang masagwang pagma 
malaki at walang kabusugang sakim sa ari ng 
iba. 

Si Gerardo ay may kinakasi: isang manlag at 
maraiigal na binibini: sj Qintinang binangit ka 
ngina ng kaniyang amain. 

GayeSn pa man, si Gerardo'\' kulang lamang 
ay maulol ng pagsinta sa isang dalagang nag 
ngangalang Glona. hindr dahil sa maluningning 
na kagandahan nito. kungdi dahil sa mahigit sa 
sampuong laksang pisong mana niyang sarili sa 
kaniyang ina. Subali't si Gioria, palibhasa*y ka. 
sintahang matalik ni Ruben, ay hindi lumingon 
kaunti min sa mga pagsuyo at puiiimintuho ni 



ANG BUliOK "Sl ESTER 29 

Gerardo. at dahil sa gayon^ ano Gerardong 116 
ay nag akalang gumawa ng kapaslangan, hu- 
wag di kamtan lamang an^ minimithi niyang 
kayamanan. 

Siya^' tumanaw sa pintong linabasan ng 
kaniyang aniain. ai ng makita niyang ito ay 
umahs na, ay itinango ♦ ngo ang ulo, saka 
na^salita sa sanli ng ganitd; 

—Ang Matusalem na ito, kung kailan ruma 
landa, ay lalo pang nababaliw. Ako'5^ kamyang 
inalagaan sapoi pa noong ako*y batang naslit 
nguni*t hindi niya nabanaagan, i\h sa ioob ng 
aking katawan ay may kaluluang halimaw na 
sisila sa bu6 myang pagkatao. 

«At si Ruben , . . . . si Rubeti ay Doetor na 
ngayon, ar -a madHlmg panahon ay makikipag- 
i.sang-puso sa mayaman at marila^; na Glorm ...« 
jAn6ng karikit! fSmo nga kaya ang iriaghihinala, 
na ang naturang nagkakasintahang Ruben at Glo- 
ria, ay nangabibingit ngayon sa malalini na ba 
ngin ng kapanganyayaanr 

«Nahahanda fig lahat aiig gagawin. Magsisimu- 
'a ng.yong gabi ang akin^ darakilang palabas: 
kalagim-lagim ang iahat na mangyayan, nguni't 
7 



30 AURKLio iOLENilNO 

maiuwalliati ang katapusaii. Si Qintina ay nia- 
nanaog sa libingan, si Ruben ay aakyat sa bi- 
bitayan, si Ester al si kapilang Luis ay 
mangamamatay sa dalamhati, si Gloria ay ma- 
giging asawa ko, at sa huli ay ako*y mag- 
mamana ng dalawang kayamanan: ang kaya 
manan m Gloria at ang kayamanan ni ka- 
pitang iAiis. 

«:jMagaiing! 

Siya'y anyong aaiis, nguni't pagdating sa \n\) 
to ay bigiang tumigil, tinampal na malakas ang 
kaniyang noo, saka marahan bumalik at naupo 
sa tabi ng hapag. Itinukod ang dalawang siko 
sa hapag na ito at sinaio ng daiawang kamay 
ang kaniyang noo na kusang napapayukayok^ da- 
hil maraliil sa mga mabibigat at maialaking t>a 
lak sa kaniyang iinalagnat na pag-iisip. 

— Datapuwa^..... — aniyang naenilay — j Mayka. 
pai! Ang puso ko*y tumututoi sa kakiiakilabot na 
kapasiangang nagtatap[uyod sa akin sa iandas ng 
sakiiP. Si Quintina ay sumusuyo sa akm, pa- 
rang alipin i<ong tunay; akoy minamahal n' 
Ester na paraog tunay na kapatid; si tio 
Luis ay siyang pinagkautangan ko ng buhay' 



ANG BUHOK Nl ES 1 HR 3 1 



karunungan at dangai na ipinakikipamayan ko 
ngayon; si Ruben, an^ haios kapatid ko, nga" 
yong kasalukuyang namumukadkad ang kaniyang 
kabataan, ngayon^^ nakasampa na siya sa tu- 
gatog ng pinagkapuyatan niyang karunungan, 
ngayong umaalingawngaw ang kaniyang panga- 
ian upang siya*y ihalal na Gobernador dito 
sa lalawngan, ngayong malapit na niyang kam- 
tan si Gioriang ininithi niya gabi't araw, ay 
"gayon ko, pa siya itutulak sa isang bibuayan^ 
kahit walang ^nunting kasalanan, nguni't parang 
tunay na namilit ng babayi at nakamatay. .... 

«!Ahi IHindi raangyayari! Si Satanas pa man 
ay mangangatal sa laki nitong kapaslangang 
baiak iHindi nga mangyayari! 

Lumitaw sa pinto ang Jsang laiaking pandak, 
nguni*t masaksak aiig katawan. Ang lalakmg 
ito ay siyang pinurso ng mga tuHsang naniu- 
mugad sa bundok ng Irig. Siya'y may isang 
kalapating dala, 

— Magandatig gabi po, senyor,— aniya. 

— Dimas,— ang sagot ni Gerardo. 

— Ang mga tao ko, senyor, ay nahahanda 
ng lahat: sila'y naghihintay ngayon ng inyong 



32 AURELIO rQLExNTi.NO 

mga iitos 

iMaykapal!— ani Gerardo sa sarili.— ^^no ka- 
ya baj-a ang gagawin kor 

— Pinili ko po, senyor, ang lalong may ma- 
lalakas ua loob, at sila kong ipinagsania diio, Si- 
nabi ko sa kanila na sila'y inyong kailangan at 
ibinigay ko sa bawa*t isa ano; saiaping ipinabibi- 
gay ninyo. Sinabt nila sa akin na kung kayo 
^aw po ang mag uuios, ay maguig si Satanas 
pa man ay kanilang agawin sa uifierno 

— ^Ano kaya ang akmg gagawan?— ang ta . 
nong sa sarili ni Gerardo, samantalang tiama 
malisbis sa kaniyang noo ang maialaking patak 
ng pavVis n:i aniki'y luha ng kabaitang naghi 
hingalo ngayong sa kaniyang nagbabag^ng utak 

«e^Ako kaya. — ang patuloy )ntya sa sarili,— 
ay surtiisid na sa nais kong kataksilan? Hindi, 
hindi mangyayari. Tunay at ako*y may katutu- 
bong paslang na hihg, datapuwa't ako*y may pu- 
song tumututol sa kasamaai^ niaring layon 
Ako*y isinusumbong ng puson^ ito sa harapan 
ng Miykapal at sa harapan ng sang katauhan- 
Hindi: hmdi tnangyayart. Ang karangalan ay 
dapatpumaibab;nv sa lahat ng bagay: ang ka 



aMu BUHOK m EbTiLR 



rangalan ay dapal luinabag sa lalon<4 masidhing 
udyok ng sakiin. 

Iiinaas ang kaniyani^ iiapayukayo'k n:\ nio. 
-'Dimas, " 'amyH, — utusan mo iig uinuwi ang 
syong mga tao. 

^Hindi na po baga ninyo siia kailangan? 

— Hindi na. 

—^Wala na po baga kayong ipag uutosr 

^^Waia. 
— Paala^rt na pd, 

Niyuko m Dimas ang kaoiyang ulo, saka 
ymalis. 

— ^Ano ano kaululan^ l^inawa ko,^— ans Gerar 
lio sa sarili.~~«;Pababayaan ko na bagaH sukat 
ang aking mga batak^ ngayon pa namanj^ na 
kahanda ng lahal ang gagawin? ^At papaano ang 
mithi kong kayanHnan? ^At sa ioob nUong ba 
hay na akmg hnakhan, ay makakaya ko kayang- 
tanawm sa kandugan ni Ruben si Gloriang ikma 
sira ng aking pag-iisipr .... .\ Ah!j Hindi ko pa 
hihintulutani 

Siya'y humaboi sa pintong Imabasan ni 
Dimas. 

— Dniias, — ang kaniyang tawag,— |VVaia na 



_ 34 AURE 1...10 TOLENTNO 

siya! 

Siya'y mabilis na nanatungo sa mga linib na 
harap sa lansangan saka dumungaw at anyong 
tatawag ng malakas, nguni't biglang umuron^^ 
at nangatal ang kaniyang buong katawan. Ang 
sigaw na "Dimas" ay sumagabal sa kaniyang 
lalamunan. 

— Kakilakilabot, —aniya sa sarili. — ^iAko na 
rin baga ang papatay sa mga taong pma^- 
kautagan ko ng buhay, dangal at karunungan? 
^SasangaTm ko kayang isa isa itong mga ka^ 
patid ko,t magulang. tanging buhay ng akuig 
pagkaulila^ kapilas na tunay ng kalulua kong . . 
iHindi! 

Siya'y napaup6n|j hnidi sinadya sa isang hk 
inuang malapit sa kaniya, saka nagniia)^ 

— -Nguni't, — arnya, — ako'y t^inusunog at tmu 
tupok ng mabangis na panibugho jPara kong 
nakikita si Gloriang malanbing na hiunahahk sa 
mga labi ng aking mapglad na kabasangal (rival) 
at . . . . Oo: sulong ang kapasLiugan. 

Siya'y biglang tumindig at dumungaw sa 
iinib. 

— jDimasl, — eino kaniyang (nalakas na tawa§>. 



ANG BUHOK Nl ESTER 3$ 

— Ikaw ay bumalik , . . . . narito na siya. 

Si Gerardo ay iriuling napaupo sa likmuang 
pinang^alingan, 

— jKataksilan! (Pagpatay sa kapuwa tao!, — 
aniyan na^sisisi,— at sa kabila nito ay isan^ wa- 
lang katapusan libak sa kaawa awan^ Ruben, sa 
wa^as na dangai ng aking an^kan ..,.., 

Siya'y tunmmdi^ na sumusuray. 

— jAt si nial, aniya An,^ p'nakamamahal kone. 
man^ nagniamasid sa aknibubat sa langit, nagma- 
masid sa kaniyanu bugtong na anak na du 
rnudungis sa kaniyang kagalang galang na ii- 
bingan, nagmamasid sa akirig kabuto niyang 
anak na papatay kay kapitan» Luis na ka 
patid niyang umampon sa ammg mai^-ma..... 

jOh, inang ma ko! 

Siya'y napaluhod ng daiawang f)aa sa sa.. 
hio, itinaas ang dalawasig kamay. saka tummgaki 

— |Hindi!,— aniya. — ]Hind! mangyayan! Hindi 
mangyayaring patayin ko sa dalamhati ang iyong 
giiiw na kapatid, ma ko. Ibig leo pang akoy 
magkadurog durog na magdaganan nitong ma- 
pagampong bubungang smilugan ko hangga nga- 
yong. bago ko tanggapin ang madiing sum- 



36 AUKliLiU rpLENTiNU 

pang bibitawan mong uUoi sa akin buhat diyan 
sa maluwaihating sinapupunaa ng Mayl<apal. ... 

Si Dimas ay biglang dumating. 

Senyor, — aniya. 

Si Gerardo ay tuniuidig sa pai^lealuiiod. 

— Dimas, — ang kaniyang nanguigiming sagoi. 
— Yumaon ka na. 

— Ako po*y tmawag nmyo: ^ano po Senyor, 
ang inyong ipaguutos? 

— Wala: yuniaon ka na. 

Si Dimas ay umaiis. 

Si Gerardo ay muling napaupo sa isang iik 
muan, at nagnilay nilay. tutop ang kaniyang ku* 
makabang dibdib. 

Bumabagyo sa ioob ng kaniyang pusd: ang 
kasamaan ng hayop at ang kabutihan ng tao 
ay naglalabanang maliigpit sa kaniyang dam 
damin. Ang isang taong may kaiutubong hili^ 
sa kapasiangan, |:aya na nga ni Gerardo, nga- 
yon anyong simulan ang unang hakbang sa 
paglusong sa iabak ng mga pagtataksil, ay sapi- 
litang paglaiahuan ng malakas na pag-aalanganui. 
Datapuwa*t mamayang madiit ang kaniyang paa 
sa karuniaidumai na burak ^n' magpapakabaiaho 



ANG BUHOK Ni KS'rER 



ng hanggang tuhod, iiuiublob na ang buon^ kaia. 
waa, haii^g<iog Uiu^ at hiadi tutugot hanggan^ 
hindi iumubog sampo pang uio, hanggang hin 
di nalulunod na lubos sa kailaHwian, 

VValang pinag-ibhan sa gayoii ang nangyayari 
kay Gerardo. 

iAt papaano ngayoni.—aniyang tumatanong 
sasanli, — ?Papa?ino akong mamumuhay? ^^Hindi 
baga sinabi ngayon lamang ng aking amam, na 
ako'y mananaog diro ng waiang baon?...,..Ak6, 
akong lumaki sa malambot na hihigang sutla, sa 
maligayang liiim nitong malunin^ning na dula, 
ai<ong gumaia gaia sa maraming bayan, sakay sa 
mariringai na karruage at: automof>il; akong 
umai<yat at namayani sa iaiong maiataas na 
baitang ng pakikipamayan; akong hari-hanan at 
poon sa iahat ng malainwak na iup^ng pinang. 
hahaiamanan ko, ay bigia ako ngaydng ialagpak 
sa karaiitaan, marumi at wasak ang damit na 
magpapaiimos ng isang subong kahing maipag 
pawing gutom, lagaiag, walang kaibigan, w^alang 
kamaganak, walang angkan ..,.,. sanianlalang 
si Giona at si Ruben ay nangasa tugatog ng 
dangai at masagwang kayamanan, at akoy pag. 
9 



3B AURELIO TOLENr iNO 

mamasdan nilang gagapan^-gapang na parang 
karimarimanm na uod sa bangm ng kahirapan. . . . 
iOh! jHiiidi mangyayan! Ang kapi?slangan muna, 
bago ang pagsuko: smimulan ko na ang pagln- 
song sa pagtataksilj kaya't kailangang ako*y su. 
misid hanggang sa kailaliman. 

Siya'y tumakbong lumapit sa hnib. 

— jDimasi, — ang kaniyang malakas na tawag. 
— Ako'y hintin mo. 

— ]Mabuhay ang kapaslanganl,~~ang huii ni- 
yang sahta, saka nanaog na mabiiis. 




mM W^MMm^^MMwm^MwWw 



K/\BANArANG IH 



Simula ng kapaskngan 



Hinaboi ni Gerardo si Dimas sa lansangan. 

— Dimas, — aniya, — sumunod ka sa akin. 

— Opo, senyor, — ang sagot ni Dimas, 

Sila'y matuiing lumakad na tila waring hma- 
habol. 

Sa anyo ni Gerardo ay naiiiimbag ang bangis 
ni Neron; sa anyo ni Dimas ay maiiiimbag na- 
man ang sama ng alipin. 

Sila'y nagtuioy sa isang baiiay na tablang 
niay katatagang laki at laas. Ito ay siyang 
bahay ni Quintinang kasi ni Gerardo. 

Si Gerardo ay hmdi tumitira sa nasabing ba- 
hay, at palibhasa'y bihibihira siyang pumaroon, 
kaya't si Quintina*y haios mauioi sa maiaking 



40 AURELIO imENTii^O 

tua, sa tuwing siya*y palarin^ dalawin ng kani^ 
yang kasi. 

Pagtugtog ni Gerardo sa pmtuang harap sa- 
lansangan, sa tapat ng hagdanun, si Quintina ay 
dumungaw sa Unib. 

— ^Sino?, — ang kaniyang tai'ong. 

— Ako, — ang sagot ni Gerardo, 

— jGerardo! [Gerardu ko!, — ani Quintina, sa 
bay takbo at mabilis na nanaog sa hagdanan. 

Sa pagmamadali ng kaawa-awang babayi, ay 
dumaplis ang kaniyang paa ^a unang bistang sa 
kaas ng hagdanan, kaya'y siya,y nahulog hang- 
gang sa ibaba. Pumutok ang kaniyan^ noo pag- 
iagpak sa lupa, nguni't gayon pa man ay iimd^ 
inahnta na: siya'y maliksing tumindig, at sa 
mantalang binubuksan ang nakapimd al may si 
mang pinto, ay inu uHt-uhi ani> niahuiibmg na 
tawag na «Gerardo. Gerardu ko>. 

Pagkabukas ng pinto, ay pagdaka'y niyakap 

sa hig si Gerardong kaniyang knsi. at anyong 

hahagkan sa mga labi; datapwat ang walang pa 

lad na haHk na iyon ay tumunog na maiakas 

sa hangin. Yoong malambing na hahk ay hindi 

umabot sa mga labi ni Garardo, sapagka't 



ANG BUHOK Nl ESTER 41 



biulani- itiuulak uito og ubos lakas ang kaa- 
wa-awang babayL 

— jlabil, — ang inalupil niyaiig bulas 

Si Quintina ay napatapon sa iialim ng hagdanaiK 

Siya'y hindi nian laniang liningon ni Gerardo. 
at nagtuloy na pumanhik, kasunod si Dmias. 

Sa pagkabuia^ta ni Quintina sa ilalim ng ha,i> 
danan, ay siya'y bumagon, naupon|> panmgka- 
yad sa lupa, tmakpan ug dalawang kamay ang 
mukha, saka lihim na tumangis. Ang kaniyang 
malaking lua pagkakita kay Gerardo, ay bigbn^< 
napalitan ng mapait na hinagpis. 

Si Gerardo at si Dimas ay pumasok sa kaba. 
hayan, sila'y naupong magkaharap. saka riag- 
usap ng marahan, halos anasan. 

-^Nahan ang mga kasama mor,~— ang tanoog 
ni Gerardo. 

— Nangarian po sila sa dulong nayon, — an^ 
^?*got ni Dimas. 

— ^llan sila? 

— Anim po, pati akor 

-^Malalakas ba ang ioobr 

— Mga sana*y pong pumatay ng kapuwa lao. 

— ;Sino sino? 

!0 



42 AURELIO TOLENTIiNO 

— Si Tiktik p6, si Kidlat, si Buhawi, si Ku- 
log at si Bagyo. 

— ^Bakit at hindi ninyo kasama si Pugot? 

— Siya po*y sugatan at siya'y tinamaan ng 
punglo ng pulis sa Nagkarlang, noong linggong 
nagdaang hinarang namin ang mga manganga- 
lakal doon. 

— ^At si Simaron, ay bakit naiwan? 

— Siya po'y iniwan kong lumalapa nang ka- 
labaw 

— ^llang kabayo ang inyong dala? 

— AKiim pong ganap: kanii ay tigi-ti|jisa. 

— ^lniwan baga ninyo sa ibayo ang dalawa? 

— Opo, alinsunod sa inyong utos. 

— ^Nangasa Dulong Nayon ang iba? 

— Opo, alinsunod ding sa inyong utos. 

— ^iMakakaya kaya ninyong gawin ang ipag- 
uutos ko ngayon, kahit kayo ay aanim katao? 

— Kami pong anim, kung kayo ang may 
utos, ay kakayahin naming sapihtan ang lahat 
ng tao rito. 

— Huwag kang umasa sa gayon, Diraas: di- 
.o^y marami ang nagmamabuting lalaki. 

— Ang mga ganiyan nga po ay siya kong 



ANG BUHOK Nl £S TER 43 

ninanais na makatagpo. 

— Makikita ko ngayon ang inyong gahng. Ma- 
mayang ikasiam ng gabi ay darating si Ruben 
na pinsan ko, at dahil dito ay may malaking 
piging sa aming bahay, at doo'y dadalo ang 
lahat na mga kaibigan namin. Isa sa manga 
snagsisidal S ay si Gloria. 

«Si Gioria ay isang binibuimg minimithi ko, at 
siya*y maluwat ko nang kasintahang mahigpit. 
Gayon paman^ si aling Mereedes na kaniyang ina 
ay hindi ako ang nahihirang, kungdi si Ruben 
na pinsan ko. Dahil dito, ay . pina^kasunduan 
namin ni Gloria ang kami ay tumaanan nga- 
yeng gabu Lamang, ang ibig niyang mangya- 
n, ay huwag iumkaw na taanan, kungdi parang 
siya'y inagaw kunuwari, upang huwag wikam 
ng kaniyang ina^ na siya'y taiagang nagtaanan, 
bukod sa hindi paghihinalaan ako sa pamamagi 
tan ng gayong paraan. 

— ^^Sa makatwid po paia naman ay kapa- 
hintulutan ng babayi ang pag-agaw sa kani- 
ya? 

— jPapaano'y siya'y kasintahan kong talaga! 
^Siya kaya*y maaagaw ninyo ngayong gabi? 



44 AURELiO TOLENTINU 



— Asahan po ninyo. 

— Datapuwat kailangang lubos na si Ruben 
ay mauna munang agawm. 

— jBakit po? 

— Kung hindi natin maunang a<>awin si Ruben, 
ay di malayong siya'y myong mapa tay, 
Jhindi ba? 

— laiaga p6. 

— Ngayon: kung siya*y pnlarin at hindi ma- 
matay, ay pakaasahan ninyong kayo ang kani- 
yang papatayin, ai sakali inang may mga liang 
lumigtas ^d, myo, pahbhasa'y siya,y kaibit^ang 
matahk ng puno ng Gostabulario, ay kayoV pag- 
uusigin ng mga iio kahii saan pa man kayo 
magsiksik, at sila'y hmdi tutugot hanggang hin- 
di kayo mahpol na lahat, hanggang hmdi ma» 
tuklasan at mabawi si Gloriang m*nhi ng lahat 
niyang layuning. 

«Subah't kung mauna nating agawin si Ru- 
ben, ay walang tutuois sa myo hanggang sa 
bundok, at wala kayon|> makakalabang mahig, 
pit, iiban lamang sa mga magsisihabol sa inyo, 
sa aras ng sakuna: ang habol na iyon ay hindi 
dapat katakutan, sapag[ka*t pakitang-tao iamang, 



____^^^^ANG HUhlUK Ni ESTER 4S 

pabalat-bunga, tun ay na ningas-kugon, sisiklab 
sandali at sukat na, Si tio Euis ko ay hindi ma 
aarino; hnmaboK sapagka't siya'y matanda nang 
gumugu[)6; si Ester ay ialo ng hindi maaaring 
humabol sapagka't siya'y babayi at dalaga pa; 
si matandang Mereedes ay kabiia ua ng hind} 
niaaari, sapagka't siya.y mahina na at hindi 
makatatakbo. 

— Tunay nga po ang sabi nuiyo, senyor -iing 
sagoi rii iiirnas — -Kailangan^ mauna niunang 
agawm si Ruben. 

— Ganito ang inyong gagawm, — ang patuioy 
ni Gerardo. — Kayo'y maghanda ng isang bang- 
ka at . . . /. . 

Bigiang tumigil si Gerardo sa pagsasaiita, 
sapagka*t si Quintina ay nasok at nagtuloy sa 
sa sihd. Dahii dito, at sapagkal talagang 
ipinagiiiihini ni Gerardo kay Quintina ang 
pangalan ni Gioria, na isa sa mga pangalang 
kaniyang tuturan, ay mianas na iamang sa 
tamga ni Dimas ang kaniyang mga ipinagbibiiing 
biglang naputol, saka nagsaiita ng ganito, 

— ^Natatandaan mo na ba ngayon ang la- 

bat kong mga bilin? 
1 1 



46 AURELIO TOi^K NTlNU^ 

Opo, natatandaan ko ng lahat. 

Dinukot ni Gerardo sa kaniyang munting 
kalupi, at dito*y kumuha ng isang *'tarheta*' 
saka binigay kay Dimas. 

Binasa nito ang "tarheta,, 

— ?Baka po kayo nagkamah, senyor, aniya. 

— ;Bakit,?— ang tanong ni Gerardo. 

— Hindi po Gerardo Mata, kundi Benardo San 
chez ang pangalang natititik sa *tarhetang 
bigay ninyo . 

—lyan nga at hmdi ako nagkamaii: si Don Ber- 
nardo Sanchez ay kaibigang njatahk ni Knben. 
Kapag nakita nito ang "tarhetang" iyan, ay di 
sasaiang hindi siya mananaog. 

— Siya nga po paia, siya nga p6. 

Si Quintina ay lumabas sa silid, masaya ang 
mukha at marikit ang bihis, 

Ang babaying umiibig na taimtim na gaya 
ni Quintina ay talagang gayon: isang hiwagang 
hindi mahulilip. Kung hinggil sa kaniyang kasi, 
ay may pusong hindi maaring dalawin ng galit, 
may kaluluang hindi maaring lamnan ng paghi- 
higanti; isang munting langit na nahulog sa lu- 
pa, walang munting bahid, walang ibang laman 



AIMG BUHOK Ni ESTER 47 

kun^di pawanu lugod, pagibig na walang kata^ 
pusan^ 

Dahil sa gayon, ang bangis ng buhong na Si 
(lerardo ay napalaban sa malambing na pagma.. 
mahal m Qumtina; kaya't baga man kasaiuku- 
yang humahapdi ang putok ng kaniyang noo, 
baga ma*t masakit pa ang kaniyang katawan 
sa pagkapatapon sa iiaiim ng hagdanan baga 
ma't ismisigaw ng kaniyang damdamm ang 
mahigpu na tuloi noong kaniyang napahiyang 
haUk na tumunog sa hangin, ay siya pa rm ang 
lumapit kay Gerardo, lagiay sa mga labi ang 
rsang napakalambing na ngith 

— ;Nagagaht ka pa ba sa akin?.— ang kani- 
yang malugod na lanong, 

— Huwag mo kaming imiagin,— ang mabag- 
sik na tugon ^ni Gerardo— -Kung hmdi mo ibig 
na ikaw ay masaktan, ay mabuti pang kami ay 
iwan mo. 

Ang kahabag habag na babayi ay hunabas 
kulang lamang ay di mawasak ang dibdib sa 
malaking hapis. 

™-{An6 ang dala nmyong mga sandatar, — ang 
tanong ni Gerardo kay Dimas 



48 AURELIO TOLENTlNO 

— Mga sundang po lamang. 

— Hindi maaari ang mga sundang. 

— Lalo na pong hindi nSaaari ang aming mga 
baril na *'Remington,'* sa pagka't makikita sa 
anim. sa daan. 

Hindi kailaiigan ang ''Remmgton/* sapagka't 
ako'y may nahahandang anim na revolver dito 
parang inilaan sa inyo, sapagka't kayo naman 
ay anim din. 

—Lalong mabuli po, 

— iQintinal, — ang tawag ni Gerardo. 

— Gerardr% nauan naako. 

Lumapit na nakangiti si Ouintma kay Ge- 
rardo. 

- -^An6 yaon, ha? 

— ^Nahan ang mga rovoiver? 

— ^Anong revolver. 

— Ang mga revolver, ^^waia ka bang tainga?. 
llabas mo rito ang mga revolver. 

— ^Meroon bang revolver dito sa bahay? 

— jAn6ng pagkahangal na babayi nito! Ilabas 
mo iyong munting baul na daia ko dito noong 
isang gabi: madali. 

Kinuba ni Quintina sa loob ng silid ang isang 



A:N0 'BUHO-K Isi ESTER 49 

rr»untio<4 baul, saka inilapit kay Gerardo. 

— Buksan ino, — ang utos nito. 

- -Wal?^ sa akin ang susi niyan,— ang malam 
hot na sagol ni Quintina. 

— Ah. na sa akin nga pala,— ang amin ni Ge 
rardo. 

Siniyasat ang kHiuyang niga buisa. 

— N«iwan ko sa bahiiy,— -ang kaniyan|.'^ dug 
tong, — uguni't di kailangan: kumuha ka ng itak, 

Si Quintina ay turnupad. 

Binahmgkit ni Gerardo ang takip ng bauii 
nabah ang sinia at nabuksan. 

"-<fAt iibr, -^ang sunibat !)iya kay Qunnn]a- 
sabay turo sa lanmn ng baul.— ^Huidi, baga mga 
revoIver itd. 

— Hindi ko nalalamang revoiver pala a )g la- 
?nan ng baul na lyan. 

— ^Hindi mo nalalaman? Dapat mong alamin; 
dapat kang manghula: talagang ang ulo mo ay 
ulong lamok. 

Saka kinulia sa iool) ug baul ang annn na 
revolver na pawang bago, at makikinang. 

Ang mga revoiver na yaon ay binih' ni 
Gerardo ng tatlong daang piso sa isang eapitan 

12 



52 AURELIO i01-.EN iiN0 

«Si Gloria ay dalhin mo^sa inyong babay, at 
si Ruben naman ay sa kabilan^ bundok. Pagpa 
sok na ninyo sa gubat ay takpan na niuyo an^^^ 
kanilang mga mata, upang huwag makita ang 
landas na dadaanan, hanggang sa kayo'y ma 
karating sa talagang dapat kala^yau ng isat-isa, 
saka pa lamang ninyo alisan sila ng takip sa 
mata. 

«Upang si Ruben ay huwag makatakas, ay 
lagyan mo ng ''esposas'' sa dalawang kamay, 
gaya ng paghiiagay ko sa iyo kangina, at isak- 
ian\i mo ang dalawang paa sa puno ng isang 
kahoy, at sa kabila iiito ay lagyan mo ng 
*'grillete/* 

— K lalo pLi TK) ang napangaw, — ang papurs 
ni Dnnas, 

— Samantalang usaagaw nmyo sila Ruben at 
Gloria. anu paiuloy ni Gerardo, — ^ay ako*y 
makikihaiobilo sa i.a!)ihi sa hahay, at akoy hind! 
manaiKu)g, npan^ huwag niaghmala sa akin. 

- -Gnyon ;)f>a |)0, 

— Ngayon ay dallnn rno uong baul, at gami. 
Un niuyo ang n)ga lamang revolver. 

i)mukot sa hikbutan ang kaniyang muntmg 



^NG^^J|UHC)K Ni ESIEK 53 

kalupi, 'di kumuha sa loob nito ng pUoni^ saia- 
ping papel na pawang tigdadaiawan^ P^ong pi 
so bawa't. isa, sak^a iblnigay na iahat kay 
Dimas. 

— Bigyan mo,— auiya,-— ng ligi-tigisa ang lyong 
mga kasama, at ang dalawa ay lyong sarih. 

— Salamat po. 

Si Dimas ay kutniiha sa lukbutan ng isang la- 
pis al isang munting pilas ng papel, saka su. 
niulai ug ganito: 

,- JUANA, WALAliG UGALiek AKO'Y DARATim DIAN 
'bUKAS NCr UAMAirA. 

'DJr:AS 

Biualot inya ng sulal ang daiawaug salaping 
papel na ukol sa kaniyn. tuHipnig niahit, bini- 
libiran ng ieteng, itniaii sa paa ng dalang kaki 
pati, saka pmawaiang sa hnib. 

— ^Bakit mo pinawalan ang kalapati?,-~ang 
nagtatakang tanong ni Gerardo. 

— Ipmadala ko po kay Juana ang biga'y nnr 
yong salapi. 

— ^Sino ang magdadala? 

— Ang kalapat) ku po, 

lyan ba a^g tmatawag na "paloma-nieusagera"? 

n 



$4 AURELIO TOLENTINO 

— lyan nga po. 

— ^At saan ka kumuha ng ganiyang angkan 
ng kalapati? 

— lyan po ay dadalawa: isang babayi at isang 
lalaki, bigay na ala ala sa akin ng isang pamu- 
nuang jap6n na natagpuan ko sa gubat at napa^ 
saaia sa akin sa mga bundok ng Aparri, hang- 
gang Kagayan at Isabela, at kinunan niya ng 
larawan, sa pamamagitan ng isang marikit na 
'*makina'* ang lahat na baybaying amin<j di' 
naanan. 

— ^At papaanong madadala ng kalapati sa 
iyong bahay ang taglay na saiapir 

— Ang kalapati pong iyan ay kakaiba. May 
matalas na mata kahit sa dilim, hanggang sa 
nialayo, may malakas na pakpak na mahigit pa 
kay sa lawin, at mabilis pang luniipad kay sa lim- 
bas. Ang kalapati potig iyan, kahit saan pa man 
nmyo dalhin, saka ninyo pawalan, ay lilipad 
pagdaka ng mataas, at taianawin kung saari|> dako 
naroon Rng bundok naming tirahan, at pagdaka'y 
SHsahbad na kasing bilis ng punglo, at hindi dada- 
po saan pa man, lianggang di makarating sa aming 
bahay at pigdaka'y dadaf)0 sa harapan ni Juana. 



ANG BUHOK Nl ESTER 55 

— jKay buting hayopl 

Mabuti pa pong di hamak kay sa masasamang 
tao, ang kaiapati ko po ay hmdi marunong 
magtaksil, at ako'y makaiawa na nilang ihgtas 
sa kamatayan. 

Si Gerardo ay tumindig. 

Si Quintina ay puniasok na nakangiti at lu- 
mapit sa kaniyang kasi. 

-— ^Hindi mo ba ako sasaluhan ngayon sa ha- 
punan? — ang kaniyang malambing na tanong — 
Ikaw ay ipinagiuto ko ng anim na pugong kay 
tataba. 

— |Huwag mo akong hnlangin, Quintina, — ang 
bulas m Gerardo — Ako*y hsan nio» 

At silang dalawa ni Dimas ay nanaog. 

Sila'y inihatid ni Quintina hanggang sa pm- 
tuan sa lansangan. Ng ang dalawa'y na sa la- 
bas na, at samantalang ipinipinid ng kaawa- 
«iwang babayi ang pinto, ang luha niyang matipid 
ay namamahsbis sa kaniyang mapupuiang pisngi. 




KABANAl'ANG IV 



Namitak ang pag-ibig 



Sanmntalan^ luui^i^ya^ar,' ang ing-i bat^ay na 
nakita natin sa katatapos na Kabanata. si iCs 
ter naman^ yaong Ester na nabant^git sa KnbD 
natanor I, kap-itid na bun^so ni Ruben, bu^toiig 
na binibinini> anak ni ka[)itang Luis, ay sumu 
suhit na ma^-isa sa kaniyai^g Silid. 

Sino pa nian^ 'nakaniasid sa kaniya sa niga 
sandalin<4 lyon, ay makapai^wiwika niarahil na 
siya'y isaui:^ baliaynii^ haling, sapagka't knne^ 
minsa'y nai»sasahta at kuno niinsa'y tuniatawa 
ng i)uii;-isa. 

Nguui't hHKii: si h.ster ay huidi hahrs^. lala- 
gang siya'y may masayang i^'gali, mahksing 
pag-iisip at matamis ua pananahta. Dahil sa 



AiNG BUHOK Ni ESIER 5/ 

gayon ay siya'y tiriagunan ng 'MaDdolina' sa 
*'Ca»itro Eseolar" na kung saan siya nag aral, 
•*»apagk:a*t ang buong katotohanan ay si Ester 
anakiy "mandoiinang** tunay: may mankit na 
anyo, matagintmg na kawad at malambmg na 

^"g^Ugiii 

Si Ester ay hindi iubhang ka^andahang; da 
tapuwa't ang katutubo luyang kulot na buiiok, 
matang nakangiti, ilong nn palabiro laio't ikinu 
kuiubot sa panunukso, mutumg bibig na laiong 
Inmihit kung magtampo at magmaktoi, mankit 
na gawing pamimihis, bHlmgkinitang katawan 
malugod na pagkilos at ang kaniyang iaiabing 
siam na taong gulano na siksik ng dunong at 
kabaitan, ay pawang nagbibigay sa kaniya ng 
di mahuiiiip na panghalinang dapat kamggitan 
ng buiaklak na ' aiejandnang'' bagong namumu- 
kadkad. 

Natapos ang ginagawa niyang suiat. imupi 
at iliimlan sa isang ''sobre/' saka dmaiang iu- 
mabas sa kabahayan 

— ^Ano kaya, — aniya,"™ang sasabihin ni Os. 
ear, kapag kaniyang nabasa itong aking sulat? 
Ngayon ko masusubukan iyang bantog na 
M 



AURELIO lOLltNllNU 



Abo^ado. 

Ang Osear na kaniyaiig bmanggit ay isan-, 
bagopg taoiig basal, niakisig at p-aiUas. Si Osear 
ay kaibigang {iiaraiik ng magkapand ni Ruben 
at Ester at siya'y knialarodaro sapol pagkabata, 

Isatig laon ng natapos ang kamyang pag-aa 
ral sa pag aabogado. 

— Siya'y sapililang lutulol sa smasabi nstong 
akmg sulal,-"cii,!g karnyang idmugtong;— oguni't 
ako nanian ay Lalal)an, at rn:Uvila ko ianiang 
kung 

bi Osear a\ bigkmg hunnaw sa pmto. 

Pag(iaka'y itinago ni Esler sa iap>ar ng dib 
dil) ang hawaK na suktt. 

-il^^sterr. — ang bati m Osear. 

--•Abaaaaa! -ang birong sagot m Ester. 

|i\labuhay aug ba^ong Abogado! jMabuhay ang 
uiagiiing na panlas! jMabuiiay ang masiglang 
inakaba\'a!!! ji\hil)uhay ai.g l)amog na [upiter! 
jMal)uhay ang darakhang ( 'sear Dimatmag! 

Saka tmrK.wa. 

— [ialmah magiuloy,— an.g kaniyang malugod 
na dugtoog. 

Si Osear a\' pumasok. 



AAU BUliv.)iv \1 KSlhK 



■— kbicf\- — aiiu, laaiuinli'iy ua .-^miuia, — taiaga 
bagaii-y 'iiasarap iia Sd ioob luo ang gariiiban 
rno iig biro ang lahat kou^ . . . , . 

— j/'\ba^ ehoyl, rO)!^ pakh ui Ester. — iNapa^ 
ka ru.ikiul nni nainaii ngayon ali! VVai<i kang 
piiiag-ibhan sa isaiig arzol)ispO!v^ na^;pu)'at rnag- 
^iaoia^^, nagkukiSioii, at sa uinaua')- nai^kanta 
pa ng 'hluminns vobiscunih 

Saka rionnbnt ang kaoiyai^g nianunuks«>ni> 
ilong.. 

— Ksier. ;anoi, ako""\' !n!i.i{hak nirir 
:Ak6? 

--Ilmdi nio nian knnani^ |,in]arat3alan ng ka- 

Int n.sarig taiaiang sagoi ani> r\n sa lyo'y aking 
Jf)niadak3- 

--Sniagoi ko na err 

— Hnuk pa. 

~-()o sabi eh, iKe uJet! 

Dinukot ang suiat sa ioob ng baro sa tapat 
ng dibdib. 

— jHeto, oh! ^Ano ito? ^Hipd} ba sagot ito? 
^-^iAh! 



oo AURELIO rOLENiiiNO 

— Kundagan ka lamang eh ...... Ou, 

basahin rno na. 

i inanggap m Usear ang sulat at samania- 
lang kaniyang binabasa, si Ester ay nat^sasahta 
ng ganitb. 

— FIindi ko ipaiadala sa koreo ang sulat un 
lyan, sapagka'i naiaiaman kong ikaw ay dara 
ting ngayong gabi diio sa bahay; upang tayo'y 
iiiagkasalo-saio ng mga kaka ko at iba pang 
mga kaibigan. Ibig kong akong sanii nng mag 
abot ng aking suiai sa iyong mga mahai iv\ \n 
may ..... Datap*va*t ..... 

Pinagmasdan si Osear buhai sa ulo hang 
^aiig paa 

--jNakuuuu, ehoyl jAnong pagkagauda ng ti 
kas mo ngayon! parokang (zapatos) na nagaalab 
amerkar.a t pintaio 154 hukom korbatang kahuhhuli^ 
hang '*moda/' buhok na hinati at sinukiay na 

^^nak! ay jAbaaa! jru 'tf^i> nalawit ng taii 

kalang ginto ng kanr,' ;iq: n 1 1 . ' Poong niay 
kapai, ay nagluiuningn^ ^n i^il^ng pinag ibiian 
SH taia ng maiaiing an.* jAt ang sing 
sin sa kalingkingan . Xh ''.uHig tunay na 
muntii^g araw na nagniniagi ;Mva i{Jky, 



ANG BUHUK Mi ESrER 

Osear, pina^-ubus iiio ngayong ^^abi aot; lahat, 
ng pista sa buong isaiig taon aiil 

At niusins4 kiouiubot ang kaniyaui.^ niankil 
oa iloMiJ[. 

— Wala akono naiausan kahu iisao<4 s<iiiia,--- 
ani Osear, maiapos basahin an^^ sulai n? kstei' 
'*' ■— -^'Sa aHn?, ~-ang tanong nitd. 

S'd sulat 01 o 

— Hir.eii nanian sahtan^i nighs eh. 

— Huidi itga 

---lyan ay ta<,;anas na H?kanj; tagaiog, at n.ia- 
hwana^ aup sah^ysay. Datapuwa't . nianpu 

ka muna, ehoy. 

Si Osear ay naupo, 

—NapakaHwanag nga maraini bi.^ saiaysay,— 
aniya,~^kaya t nasiia\^' an^ akm^ P'^K-'^^^^ ^^ 
wala akong nataosan kaunti oian 

■—^At ano sa akin? jMagins ka^ buni^so, mag- 
tns ka. 

— ^Papaano kong matataosan ang lyong sulat, 
sa dito'y sinasabi mong walang pagibi^ sa bu» 
hay ng tao? 
# -— jAt ano? ^Mayroon baga? 

— Ayan ang hindi ko mataosan. Natatalastas 



62 AURELIO TOLENllNO 

mong lubos na ang pag ibig ay umiral at nagha 
ri sa buhay ng tao, magbuhat pa man kay Adang 
kanunu-nunuan ng lahat ng lahi. Dahil sa d^ 
mapaglabanang kapangyarihang ng pag ibig, ay 
lumaganap ang mga tao sa sangsinukuban; at 
dahil din sa kapangyarihan ng nasabing pag-ibig 
ay lalaganap ang mga bayan sa lahat ng gubaf 
at bundok, sa panahong sasapitin. Ang pag-ibio 
ay sibol ng langit na pumapatak sa mga puso: kung 
gaya ng wika raong walang pag-ibig, ^ay ano pa 
kaya ang isisibol ng hngit, ukol sa buhaya ng 
tao? Ikaw mang iyan, Ester, ay bunga ka lamaog 
ng pag.ibig, ikaw ay bunga ng- pinagbuhol na 
pag-ibig ng iyong njga maarugang raagulang* 
^"g P^M *t)ig ay siyang bmhi, at ang tao*y siyang 
bunga. Samantaiang may bunga, ay hindi mawa- 
walan ng binhi. Ang ibig kong sabihin ay: saman^ 
talang may tao, ay hindi mawawalan ng pag-ibig. 

~jNakuuuuu!,— aiig biro ni Ester. — jMabuhay 
ang nananaginip na "fiIosofia** ng bantog na 
*'poetang'' palaka! 

—[Ester! 

— Tunay, Osear, wala kang pinagibhan sa 
palaka; wala kang lubay ng pag-kokak, tmgala 



ANG BUHOK Nl ESTER 



^^i 



sa langit, bago'}' batid mong hindi mo aabiitaii 
r)g talon ang langit na iyan 

— ^Ano ang ibig iiiong sabihui?,— -ang amnha 
11 i Osear. 

— ^^Sa akala mo pala,'--ang patiilo)' oi Ester, -- 
ay kaya dumadamt aiig tao. daliil lainanp sa 
pag-jbigf 

—lAi hindl nga ba? 

— Sa niakatuwid, alnisunod sa sahta nio, ang 
rnga kalobaw, ang niga aso, ang baboy. ang 
tnga pusli at iahat ng bayop, rnga iboti, niga 
isda, mga parii paro, niga kahoy, niga bato ai 
lahat ng bagay sa buong hnalan^-. ay oagsisidaiirt 
rin naman dahil sa pag-ibig? 

— iOh! ....,.,.,. 

— Dingin ino, (isear: ako*y hn}(it nag-aral sa 
pihng ni Aristoteles, datapuwa^t nalalaman konj4- 
lubos na ang tao ay hindi bunga ng i.»a|4 ibit^, 
na gaya ng sinasabi mo Ani^ tao ay bunga 
og laman, bunga ng kalutobong gaw? sa pa^^^su- 
P^^"gt gswing lagana|> sa lahai ng bc;gay tn\ 
*nay buhgy, gaya ng halamar^. ng hayop, ng 
tao at iba pa,.. Ang gawnig sin?d:)! ko, Dsear, 
ay hindi maaaring tawagni|> pag-ibig, sapagka't 



64 AURELiO" TOLEN ILNO 



ang hilig niya sa laman ay malaki kay sa hilig 
niya sa kaluluwa; sapagka*t ang hihg niya sa 
kahalayan ay niakiki kay sa hiiig niya sa kabana- 
lan; sapagka't ang hihg niya sa sadah malaki 
kay sa hilig niya sa walang hanggan. Ang si 
nabi kong gawi ay dih iba kungdi ang laman^ 
ang kahalayan, ang sandali; at hindi maaaring 
tawaging pag^big, sapagka't ang pag.ibig ay 
dih iba kn.ngdi ang kalukia, ang kabanaku). aiig 
waiang hanggan. 
-— lEster! .,..,. 

— ^Akala mo baga, Osear, na kapag nagkasa- 
ma na aog isang babayi at isang iakaki, ay 
nagkakasintahan na? Kapag nagkagayon, ang 
buhay diio sa silong ng langit ay hmdi dapal 
tawagma ''batis ng luha/' kungdi ^'Kaluwalha^ 
tiang mitlii ng kiha't ng leabanalan. Kung tunay 
nga sana, na sukat ng magkasama ang isang 
babayi ai isang kilaki, upang siki'y magsinta- 
han, ay paka-aasahan mo, Osear, na sila'y bi- 
bigkismg mataiik ng waiang.iianggang pagma 
mahalan, pagmamahalang magbububo sa kaniia* 
sa iisan l<alooban, upang huwag magka-galit at 
magkahiwalay habang buhay, magpahanggang 



ANb BUHuK :<l hSl fJ< 



sa hbingan 

~iEster, oapakabi^a't ng binw iDOni; haioi 

— Mabigat nga, ngunrt ^natuiU. 

— Kung ikaw ang niay sal»i, ay o); daiapu 
■wa*t kuno iba ny ...... 

-— Labagiri mo. 

—Huwag: akoy naparito^ iisU'r. hiodi upani> 
tottiutol, kungdi upang tumahma sa lahat mong 
sasabihin. Talo na ako: ako'y tinalo mo ng 
walang laban; ;ano pa ang ibig mo? Ngunri^ 
yayamang sinabi raong w^alang pag-ibig sa bnhay 
ng iao. ^'ay turan mo naman ngayon kung anf> 
ang dapat maging pamagat nilong marubdob 
na nais na naglalagabiab sa kaibuturan ng aking 
kalulua, nais na nagtataguyod sa aking buhay, 
upang lumuhod sa harapau mo, at dalangmm 
ka gabi't arawr 

— ^PamBgatan mo ng "biro. ' kung di kaya%/ 
'*pangarap/' 

— iOh, hindi! jHindi mangyayari! Ang biro 
ay ugat ug kasinungalingan at ang pangarap ay 
bungang tulog iamang. Ang nais na sinabi ko 
sa iyo ay ugat ng leatoiohanan at bunga ng ma 
tiyagang pagpupuyat, at ang katunayan ay ang 
i6 



66 AUREL.IO TO L£NTiNO__^^_^ 

nais na ito ay nararamdaman kong tuniitibok sa 
aking utak, nararamdaman kong sumisigaw sa 
aking puso ...... Huwag, Ester, huwag niong 

tawaging **b!rd'^ 6 '*pangarap'' ang nais kong 
ito: para mo ng awa, at yayaniang sinasabi mong 
walang pag-ibig, ay lapatan mo ngibang pamagat. 
-—Pamagatein mo* ng ^'kahalingan/' '^kaukilan" 
— jOh, Ester! |Lald ng hindi! Ang kahalingan, 
ang kaululan, ay siyang pumapaiay sa pag-iisip 
ng tao, upang gumawa ng waiang malay. Aog 
nais na sinabi ko sa lyo ay hindi raaaaring ta- 
w^aging ^^kahalingan'* 6 "Kauhilan/' sapagka't 
siyang bumubuhay at nagbibigay i|g saganang 
sinag sa a'kdng pag-iisip, at ako'y inaakiy na 
mamintuhd sa iyo, upang ikaw^ ay suyuan kr) 
liabang buhay ...... |!£ster! jlbang pamagrit! 

iPara mo ngawa! iBigyan mo ng ibang pamag'ul 

— iAba! iNapaka-poeta mo ngayon, ehoy! 
-dEster! ...... 

— lluw^ag katn: mai^^-ulit, at baka 

-— ^Baka ano.^ 

— I^aka ikaw a\* isumhong ko ka}^ Ruben. 
-— iMagsumbung ka.! Akala mo paki'y hindi 

niva nalaknu;!!}? 



ANG JiUl-iGV; XI ]i,bl£R 07 



— ^Al nahtlaruar* baga n;yar 
— Oo ipinakita ko rnuna F,a kauiya ;nii^ ainn^; 
sulat. bago ko ipmad.airi :sa iy«>. 

— ^Tuiiay nga ha,'' 

— Tiina}'.. 

— ^At ano a«g wika iiiyar 

— Ang wika riiya, ay kiuig siya iiga. ra\'v- 
lamang saoa ang iiiasusuoo^k at siya ang pipiii 
^'S ^^*''^g^?4'^'H* kaisa^-oiong dibdibs aiig kaaiyang 
liihirangm a\^ eiili iba kungdi ,. . ,. kuiigd! . .. . kung« 
di . . . . „ 

— Kiingdi ikaw, ^anor, -ang biglang -iabHt n^ 

Ester.— iDi ba gayon, ehoy: 
■ Saka ikmuiubot an<^ kaniyang iioug^. 

Si Osear a}' napangui.^ 

■•— ■jNasarapan mo aid, ■•aiu bster- 

-~;Atano ang palai^ay nio?, — aiig tnnong 
m Osear. 

•■— Ang paia^ay ko ay ikaw at sanM.)ti \^^ rig 
ka Ruben ko, ay ik,ipafc kavon^: ipasok sa 
lk,>.spici(P 

At ninhn^ iknpdubot ao<^ uonp 

--~-jLunukin mo i\*ank— ang kaniyan;^ marabang 
difi|tont^. 



68 AUMKLiO TULEN'iUiN.U 



~~jEster, — aiig tugoo oi Usear,— Hnuii iiio 
ualalamang akoy 

— Sukat na: tapos na ang kanitang salitaan, 
Sinabi ko ng ako*y hindi naniniwaiang niay 
pag-ibig sa buhay oa ito. Klailan pa man at 
ako'y makatiiklas ng isang ialaki, na kuuo dahil 
sa akin ay sasagasain niagmg bibitayan paman 
ay ako'y manmiwalang may pag-ibig nga, at 
ang lalakiog lyon, kahit sino pa man siya, ay 
paka-asahan mo, Usear, na siya'y sisintahin ko 
babang buhay. 

— silpinangangako mor 

— Isiniisumpa ko. 

— ^'Ano ang kutuoayanr 

— Heto: ang aking panyo. 
— Ayaw ako niyan. 

— Pati ng smgsing ko. 
— Ayaw ko rm niyan. 
— ^At ano ang ibig mor 

— Isang buhok. 

— Hindi mangyayan: hmdi ako papayag. 
---Kung gayon, ay maipagpapalagay kong ka- 
bulaanan ang iyong sumpa. 
— Hmdi 



ANG BUHOK Nl ESTER 69 

— Oo nga. 

--^At bakit pa ang isa kong buhok ay siya 
mong oahiliDg na ma^i sg katunayan ng aking 
saUta? 

— Sapagka'i sa akni. aog isa aion^ buhok ay 
niahal pang di hamak kay sa lahat ng panyo at 
singsing na brillante sa sangsinukluban. 

Si Ester ay nagmuni muai\ 

— Oo, payag ako, —aniya:— ikaw ay bibigyati 
ko ng isang buhok, nguni't ikaw ang siyang 
bubunot din! sa dakong no(S 

-— !E di lalong niabute! 

— Hintay muna: kailangang walang masaiang 
na ibaug buhok. 

~-|Ke hirap naniaii yata niyan! 

— Kuiig mahirap ay huwag. ranging sa papag- 
gayong paraan lamang ay mabibigyan k'ta ng isa 
kong buhok . iAno? ^Papayag ka? 

-™.^May sa di ba ako papayag? Ako'y . . , , . 

— Kung gayon ay maghintay ka, 

Si Ester ay tumindig at daghng nasok sa 
kani^ang silid. 

— Hindi rm lamang ^iya makakakuha eh,— 
aniyang nagsasaUtang sarih,~|Saan ba siya 
17 



AURKLIO i OLLS 1 i.N n 



makabubunot ng isaiii^ buhok na di niay niasa- 
salang na iba? 

Siya'y kuniuha ng isang salammg mukha, 
muling lumabas sa kabahayan at naupo sa ini. 
wang likmuan. 

— Siya, — aniya ka)' Osear. — Humunot ka na. 
Kapag may nasalang na ibang buhok, ay hindi 
ko ibibigay ang nabunoi mo. 

"— Payag ako, nguniu ako'y mulm^ bubunot. 

— iAba! ;At uubusin £no ba an^ akmg Ini 
iiokr Kuui^ ikaw ay bubunot .sa tuwii»g !nay 
ibang buho'k na masalang, ang dulo ay ako y 
magiging ?5i **lelang na panot.'' Hmdi ako 
papayag, 

— ;At paanor 

— Sukat na ang mmsan. 

— At kuug may ibaug masaiaug. 

— Kung may ibang masalang ay talagang 
sasapantahain kong ikaw ay kulang ng pagtiti- 
yaga, kuiang ug pai> iingat, at hindi dapat ^a- 
iyo ang magi<aroon ng isa kong buhok. 

— jKe hirap naman niyan! 

— jNakita mo na! jDi ganiyan lamang- ay 
nahihirapan ka na! At di ba lalong makaisang 



laksaii^ ma'hirai) i<ay sa riaii aii|4, elahil L'uiiais^ 
sa akin, a)' ,sutnai;a.sii ;Lt uniak'\ar sa '<a!)i4 
bibitayan? !Maiviraf> ti:.\v: ;GaiU)an i>a riir-; i.'ai;, 
ibig na siiiasa'bi inor jAt'i'j4 liinay iia pag ibi^^ ay 
hindi marunonf^ maii rapan. 

~j.Napakatayug uani.ir. iig <lunonj4' nio! rNga- 
yon ba*t^^^„akoH-' napatataio ng walaiipf laban^ i\y 
kakalampagin tiio na oa^iian ak'o ng , ., . . 

■— Sa iii'.naban ka at hindi nimi., ay lali^^ani^ 
^alo ka. 4Papaya£i ka o liiiHJir 

'— Payai4- akt>. 

— Minsan lanian^, ihn: Siya, bunoi na. 

Saka tnun^iihan ant^ Srilannn. 

Si Osear ay hniuiliod sa harapan ni Kstrr, 
saka !iiarai)ang hnirtWi >*aon|^ in£a buhok na 
iiaglaiare) sa kaniyang noo, 

— jGugulubni nio pala naman an^ aking *'-was- 
hington" ahl,- -an^^ uitol ni Ester.— Siya na nga 

— ;Al papaano, sa i^ioipih ko ang akn^g 
bubunutinr 

— Ang ibi|; mong sabihin, a\' na^h.ihi\valyy ka 
ng isa, ^anor iMagahng! 

— Kungdanga*y kulot nn^ buhok nio, 



ya' ^ AURKLIO TULMNTiNU 

nagkasaklit-saklit at . , . . , 

— Kung ayaw ka*y sukat, nguni*t hiodi ako 
papayag iia ikaw ay maghiwalay ng isa. 

— Hindi ako naghihiwalay; pumipili lamatsg 
ako ng mabubunot, 

— Pumili ang mata, huwag ang kamay. 

— iAba! iNapaka--''agrabiado'' naman ako! 

— Sa lagay pala, ay ikaw pa ang binibigyan 
ng buhok, at ileaw pa rin ang *'agrabiado*'? 
jSiya na nga lamang! 

— U, hak% talo na naaian ako. 

— Bunot iia ng tsa. 

--Yumuku ka ng kaunti. 

" -Ayan, 

— Yuku pa. 

- -Ayan, oh. 

-— Kaiiiiti pa 
-i iindi ku na naakita ang salamin, ah! 
Tiuwag ^m> ng tmgoang ang salannn at . . . 

— Ah. ibig inonu maj4daya, Jhar 

— (>h, siya suiong. 

Huuot ka na ng isd. 

Dahan .lahan^ hmawakin m O^ear ang ^sang 
buhok na nai),walay sa dakong noo ni Ester. 



ANG BUHUK Hi ES'l'ER 



— jEsterl,— -ang biglai)^ tawag iig is-aiig iiih.. 
gandang binibinint^' bigbiiig nasok sa Kabahayari 
yaon, at {iia)' kiisunod pa"g mga Hanipuong 
dalaga*t bagong-taoug kasaina. 

Pagkakita oiya kay Osear na nakaluiiod sa 
iiarapan ni Ester, ay fnaliksn]|^ tumaiikod, kuou 
wari'y di niya napansui, iipang sila'y huwag 
mangapahiya, atsiya'y bi|^iang tumingala sa isang 
tapil oa oagpaparangalan og larawan ng da 
lawang inakay na kaiapaling naghihiniksikan. 
Hindi niya sinadya yaong bi^lang pagkasubok 
sa dalawa. 

Sa biglang pagkaguhu m Ester at ni Osear, 
■ ay sila'y daglioo oapatindig. Aog buhok na 
hawak ni Osear ay nabiHiot at naiwa?) sa kani- 
yang mga daiin. 




~^ ^k ^h -^ ^ 



KABANArAiNG V 

Ang tabil ni Gloria 



Aiig babaymg purna.sok oa iiiabilis at naka- 
subok sa rnaligayang pagkaluhod ni Osear sa 
harapan ni Ester iia kaniyaiig binubunutan ng 
buhok ay ilili ^ba kungdi si Gloria, bugtoug na 
aniik' og niayamang bantog na si Da. Mereedes 
Laksarnana sa ka.niyang nasirang asawang si 
L). Fernando lakandtila. 

Si Glona ay k.iibi^an^ niatahk ni Kster, bii. 
fK-it pa sa i.anilatig |>agKabHta. Dahil sa <;ay»>n 
ay sila'}' s.i'b.iy ria nasok at n-ri; aral s^ 
'('entro l'.se'i.ar ' a' sably dai {i.iuiani^ luniaba^ 
ng .s la*y nsangatuiu na ug Railangai} sa pania- 
nia^.:i\' a< sa pauia nayan, sapagka't sjlani.y 
dalawaH' i\:ni.ii ng;-i nia:n')nj^ nn^kahiwalay. 



ANG iilltiOK Ni ESTER ;$ 

Sa nasabiiig '*Ceniro Esealar*' siki*y pinama- 
gatau ng «E!eili,> sa iiiakatwid ay «b ai; <i>. 
Aii^ <k ay si Gioria, sapagkat siya'y rnahag- 
way; aiig «i» ay si Ester. sapagKa'l siya*y 
pandak. 

Si Glona ay pinamamagata^o ''reinang'' pi- 
^ naka-tampok ng lahat iia lipunaog kaniyang 
daluhan, luia'y dahii nga sa siya'y lal:u:;ang 
inay kababaiaghan^ uand'H)g bihirang ipa^kaio' 
ob iig Maykapal sa taong Imalang, at ikalawa,y 
dahil sa kaniyang aiiyo, kilos at. pangungusap 
na dapat kaiii^dan at kaalanp alanganan. 

Siya"y sumasakay na sa dalawan|.^ puo*t didn- 
wang puoog taong ^^ularig. Ba mgkinitan, tut^ 
bang na lahat auM pangangatawati al ba^ay sa 
kaniyang kataiai^ang hagway, 

Upang mapagWH.n ng inalial na burnabasa 
kung i^aauo an^ kagandahaii ni Gloria, ay sukat 
rig ulinn dito 'dn^^ ibmalita iigisang inatalinong 
makatang nakamasid sa kaniyr^ng huhi'.^.^ pa^ 
l'ligo sa ilog sa kaarawan ng San Juan. 

**NamMmula aog kulay, — anang naturang maka- 
ta,— makinis ang balai, mahaba, makapai at 
maium anu ■ buhok, maliwayway ang noo» 



AURELIO iOLKNUNU 



iiiiiiantik at niasinsin m\g pilikmata, nuiyabon?.; 
ngunit rnakitiei ang kilay, buhay at biiu<>!ng 
ang mata, matangos ang iiong^ mankit ang 
bibig, biiog ang baba, marikit aog liuiog ng 
^iig, maiapad at mababa ang balikat, biiugtn 
ang mga IMsig, maiiiiit ang mga kamay, liubog 
i<andiiang daiiring may baiwang sa mga kasu 
kasuan, mamimti at mapupuiang leuko, maiantik 
ang likod, iiad at buliay ang dibdib, maiiit ang 
baywang, malaki ang balakan^b^; mahiman ang 
mga liita, marikit ang iiubog ng mga bmti, 
mapula ang saivong, maiiiiit ang paa at maia 
iim ang talampakan/* 

Matagintiiig ang tingig, maiiwanag magsalita 
at malambing makipanayaii). Uatapuwa't kagu- 
lat-gulat naman kung siya'y magaiit, 

Si (iloria ay uHr*m ng j>agkamai.>mi at kainn- 
hinan i<ung siya'y may kaharaf) 3ia di datmg 
kauiayaw. Subah't kung nagkakasanima!) sila 
niia Ester at iba imng mga kapwa daiagang 
dating l^al^inian, ay siyaV kasmg tai>ii ng 
i!)ong '*kanario*' 

NgayOMg siya*}' sasalubong kay Ruben na 
kaniyang kasintahan, at inakikisaio sa iiapunang 



ANG BUHOK Ni ESl^ER ^7 

handog sa kanilaiig mga kaibigang magsisalu 
bong at magpaparaogal sa bagong Doetor sa 
panggagamot, ay nagpakabihis-bilns na anaki'y 
'makikipag-pased 

Nakabolitos ng rasong puti at bago, may 
hebillang gintong tinampukan ng bnllatite sa bu. 
bong; medias na sutking "ealado/* kulay bughaw, 
damit na pangloob na pawarn^ rasong halos 
puti nguni't kulay oiurang rosas na oamamanaag 
at kumikisl ip .sa kabila ng alampay; baro, saya, 
at tapis na pawang pinyang rengeng habing, 
Sebu at binur^ialian sa Santa -Ana sa Maynila 
Ang damit; na yaon ay buiayaran ni aling 
Mereedes na kaniyang ina ng hal,-3gang tailong 
daan at iimang puong pisong ganap. 

Ang kaniyang pusod ay nag aalab halos sa 
pinaka buklod na dalawang suklay na binatbei 
tan ng maramiog batong brillante; ang kaniyang 
gargantilya, alfiler at munting relos na gintong 
oakabitin ' sa kamyang sukbitan, at gayon din 
ang palawit ng n^ahaba at munting ^. tahkalang 
gintong tali ng kaniyang marikit na paypay ay 
pawang pinatakan din ng iiasinsing batong 
brillante. Ang laiong maluningning na hiyas na 
^•9 



. ;8 , AURli.» ;rOLExN'TlNO. 

Gloria ay ,ang maraming singsing na brillanteng 
ipinagpaparangaian ng kaniyang maririkit na- 
daliri sa niagkabilang kamay, ang kaniyang mga 
hikaw na solitariong brillante ring kasinglalak* 
ng garbanso, al lalong-lalo pa ang kaniyang 
dalawang galang , (pulseras) sa magkabilang 
kamay, na may tigdadalawang puo*t limang 
brillanteng kasing lalaki ng niimggo» 

Aog damit at* hiyas na suot ni Gloria noon^ 
gabing iyon, ay magkakahalaga ng mahigit sa 
walong Iibong piso. Sa bikas niyang iyon ay 
dapat nga siyang pamagatan ng *^reina.** 

Pagpasok na ng kaniyang mga kasamahan 
sa kabahayang kinaroroonan nila Blster at 
Osear, ay siya*y dinatnan ng nakatingala sa 
larawan ng dalawang inakay na kalapating 
naghihiniksikan, 

— ^Ano at bigla kang natigilan?, — ^ang may 
biwatig na tanong ng kasunod niya sa likuran. 

— Papaano'y biglang nakita ko rito sa kua. 
dro,— ang kaniyang sagot,— itong dalawang ina- 
keiy na kalapati. i'Anong karirikii i»a inakay! 
iAnong sarap maglaaibingan! isilay naghihinik- 
sikan at nag-aanasan! 



ANG BUHOK Mi ESTER 79 

Nahalata ni Ester na silaiig dalawa ni Oseai 
ang si^^ang titiutukoy ni Gloria. 

• — iGlorial— ang nagiiianiaka-amoog tawag tii 
Ester. 

—Masdan riinyo sila,— ang dtigtong 11 i Gloria 
ira parang di -pansin si • Elster, at tuloy ang 
pagmatiiasid niya sa larawan ng mga inakay 
na kalapati. Ang ialaki ay makisig at ang 
babayi ay maganda. 

|Mapalad na inakay.1 

— Magkibay kal,— ang samo ni E^.stcr, 

— Kahiyahi yaya.,--ang bulong ni Osear» 

— Pagmasdan ninyeS ang kanilang pagIaUvm-. 
bingan — ang patuloy m Gloria, sabay turd 
sa mga iiiakay.— Sa tagay nilang ito ^ay and 
nga kaya ang lambing na diya-anas sa lea- 
iiilang sabik m tainga. 

— Naghalakhakan ng tawa ang kaniyang 
mga kasama. 

— jGloria!,— ani Ester.— |Labis na nanian]— 
» -saka umiyak. 

— jNabasag ang **mandoUna** sa Gentro Es- 
eolar.— anang mga kasaraahan ni Gioria, kasa-^ 
bay ng maiwgay nahalakbakan ng tawa. 



8o AUR ii.IJO rOLENTiiNO 

— ^'Bakit^bungso^!— ang- 111.11 larabiDg na tanong 
uito kay Ester.i loano .ka ba nila? 

~Ako — ^ang hibik ni Ester,— ay hiod^ 
nagbibiro sa iyo kailan pa man ng ganiyan 
kasakit. 

—iAi bakit, sa ibmabalita- ko lamaog sa 
kaoila itong dalawang inakay na kalapati. 

— Oo iiga, datapuwa*t kami ni Osear ang iyong 
tinutnkoy. 

—Nagkakamaii kn^ bungso, i\ng tinutukoy ko 
ay dili iba kungdi iyang dalawang inakay na 
kalapali, 

Pagniasdan ni6,t ayan siki . iAiiong , sarap 
raaghiniksikao! 

--!5utiiLih.nig ka na natnanl—an^ tutol ni Ester. 

— l'Ang babayiog it6!—ang bulong ni Osear. 

-•-~^^Di ba totoor, '-aog ulit ni Glor;a.~— iAnaki y 
.sila'y naghahahkaii! Nagbabaga ang kanilang 
mapupukiog tuka sa lagabk-ib ng kanilang pag~ 
sisintahan, 

.Lumagapak ng tawa ang mga kasama. 

-^Ah!,— ang da-bog ni Ester.— lAko'y gaht na 
'^a iyo! 

At anydng aa.iis, oguni't siya-y hinabol m. 



ANu ISUl iOK Nl ieSTEil 8i 

'Gloria sakd niyakap iia nieiiiigpit. 

— Halikfi, bii!ios6,---ang kaoiyang raalaiDbing 
Tia hiniok.™Maiika na dini sa tabi ng akiug puso. 
Huwag ka na lamang niagalit sa akin. ay hindi 
ko na babangitni kailan pa nian ang niga buisit 
na kalapaiing inakay na iyaru Ki'ng saka-sakali 
ay babang-gitin ko na lamang ang kanilang mga 
magulaog, ang ibig kong snbihin ay iyong dala- 
wang k'alapaling nalalarawaii doon sa kabiking 
tabk Ayon sila't pagniasddn mo, Anong sarap 
niagmahalan! 

--Kay ulil! -— ang tanipo ni Ester. 

^-— jBi:ikit?,-~"ang tanong n\ Gloria.— iHindi nio 
rm ba ibig na„„ mabanggit eUig dalawang kala- 
patmg nalalarawan dooii sa kabilang tapil? 

— iMaano namang! ...... |Gloria maawa ka 

na sa akm! 

-—iKay gagandang kalapaul, — ang patuloy 
nito. 

--|Ah! |Bitiwao rao ako!,— ang bulas m Es- 
ter, saka biglang nagpakawala sa mga bisig ni Gio- 
ria at matuling knnakad, tungo sa labas. 

Siya*y hinabol ni Gioria at muling niyakap. ' 

— iBungso,— ang kaniyapg amo,— Huwag ka 
20 



82, AURELIO; TOLENTMO 

na laraang magtampo^ ay hindiko na babaoggitin 
kailan pa man ang mga inakay afc ang mga 
kalapating na sa niagkabilang dingding. Ang 
babanggitin ko na lamang ay ang kanilang mga 
nuno^ ang tbig kong sabihin ay iyong dalawang 
batobatong nalalarawan doon sa tapil na na sa 
dakong kaliwa ng pinlo ng iyong silid, 

Lunjagapak ng tawa ang niga kasama. 

— jMaulit pa kay sa langaw!,— ang sali ni Osear* 

~jKay bangis m babayi!,~ang hibik ni 
Ester. 

— iBakit?,-- ang ruksd ni Glor a. • -Hindi mo ibig 
na mabanggit aeg mga anak, hindi mo rin ibi^ 
na mabanggit ang kanilang roga magulang, at 
iigayon |ay ayaw mo pa riiig mabanggit ang 
kanilang mga '*aguclo''? Kung gayon, ^ay 
bakit hindi mo islisin dito lyang maraming tapil 
na nagpaparangalan ng maririkit na larawan nt 
mga inakay, mga kalaf)atf. mga balod, mga 
batarlawin at sarisaring batobaio? Ang lahat 
ng iyan ay pawang angkan ng kalapatk ayan 
sila at may naghahahkan, may nag-aanasao, 
may naglalambingan, may . . ,.. . 

Biglang napanstn ang buiiok ni Ester na 



ANG BUHOK Nl ESTKli 83 

hawak ni Osear, Sa pakikinig nito sa tabil ni 
Gloria, ay nalimutan tulo'y ang buhok na nabu" 
not sa noo ni Ester kaginang sila*y iiiagulat 
sa biglang pagdating nila Gloria at mga kasama. 

• -iNaku!,— ang dagling dugtoog ni Gloria.— 
iSanta Glarang pinong-pino! ^tKno ang hawak 
ni Osear? * 

Ang labat ng mata ay sabay na lumiogm 
sa kaniay ni Osear* 

— Buhok,— anang isa. 

— Buhok nga,— ang. paiotoo ng isa pa. 

Napangatiabi si Osear. Noon pa lamaog mya 
naala-ala ang buhok na kaniyang hawak. 

Anyong itatago sana, nguni^t maliksing luma 
plt sa kaniya si Gloria, pinigilan ang kaniyang 
kamay saka itinaas. 

—Tingnang ninyo, at mahaba,— aniya. 

— Buhok babayi, — aoo pagsiya ng isa. 

— Buhok ni Ester, ao^ sabi ng ikalawa 

— Hindi,— ang habol ni Gloria,-— iyan ay buhok 
ni Osear, at ang katunayan ay si Osear ang 
siyang may hawak. 

— 'Hindi gayin.—'ing Ss-^lo nf ikapat;— si Osear 
ay hindi kulot, at siya'y walang buhok na 



84 AURELIO TOLENllNO 

ganiyan kaliaba. Ang buhok na iyanp ay kulot ' 
at maheiba; sa makatwid ay hindi bukok ni Os- 
ear. Dito ay walang ibang may buhok na kulot 
at mahab-'i kungdi bukob tanging si Ester; sa 
makatwid ay iyan ay buhok ni Ester. 

— -Tania na,~ang pakH ni Gloria.-— Datapu- 
wa't kung iyan ay buhoK ni Ester, ^ay bakit 
kaya si Osear ang' siyang niay hawak? Ang 
buliok na iyao ay na sa kaniay ni Osear; sa 
iTiakatwid ay arr ni Osear, kaniyang sarili. 

— Ari nga ni Osear,— ang sah n.g isa,— ngu. 
ni't. . nguni*t. . . nguni*t buhok ni Ester. 

Biglang lum.-igapak ang tawanan. 

— [Aalis na ako!— ang dabog ni Ester, 

Anyong aalis, nguni't siya*y malambnig na 
pinigikm ni Gloria 

Sinamantala ni Osear ang sandaling pagkah- 
bang ni Gioiia, dumukot sa lukbutan sa tapat 
ng dibdib ng isang |)uiing panyong sutki, ini, 
ladlad, e^.oo'y inilagay ang buhok ni Ester, sa^ 
ka niuling tiniklop at isinauh sa hikbutang pi. 
nanggal.mgan. Sa lahat ng itc) ay walang ibang 
nakapansin,, libau laniang kay^ Ester. 

— -iNabasag na nga bagang totoo ngayon ang 



A.XG BUiiUK Ni KSTKR 

•lemandoiina» ng Ceiilro Eseolar?.-- siig tanon>4 
II i Gl-orja, 

— Hindi . pa,— -aog salo ng isa:— nagkeilagat. 
iagot lamang ang kaniyaog mga kuerdas. 

Maiogay na tawanao, ngiuii*t si Ester ay tu- 
iiiadyak sa saliig^ salea DagmaktoL 

'-"iGaniyao «gal,— aiii Gioria.— Lato kaiig g^^- 
inaganda ngayong ikaw ay magsimangot. Ting. 
nan niiiyo siya: isiiiima at pinakalii-tdiit aii-g bi- 
■big, sapagkat nagminniialan ng liangin. Ikulubot 
iiio sana ngayon ang iyong palabirong ilong. 

— iyan nga, lyan nga: ~ang sang-ayoo nang 
iba.— Ikukibot niya ang kaniyang ilong. 

— Ayaw akc5,~ang laban iii Est?r- 

•-Tkulubot mo na sana,— ang payo in Glona., 
»-~HnKii na kila tutuksubin, ikiilubot mo ki^ 
mang sandak ang iyong ilong. 

— ;Baka hindir,— ang tanong ni Kster. 

— Toloo, — aoi Gloria.— Totoong^totoo, 

--'Totoo nga,— anang iba, 

-^^Hale,— ang payag ni Ester,-^ AA^an, o.— sa^ 
ka d<intiUibot aog kaniyang ik'^ng, 

Biglang !nniaga|)ak ang mamgay na tawanan, 
at pati na nga oi Osear at ni Ester ay napa^ 
2 1 '^ ' 



86 



AUREU-O ■■rOl.ENTlMO 



sunod tuloy» 

Sa malaking tuwa ni Gloria ay niyakap na 

mahigpit si Ester saka ulit ulit na hinagkan sa 
tlong. 

— [Bungso! jBungsu ko!,— aisiya, samantalang 
hinahagkan. 

Biglafij^ pumasok si- Gerardo. 

Ang tawana!) ay napipi; ang kasayahan ay 
dagliog naparam. 




ii5 p^ ''! i8 igi wy?CT *«^g^g^^ 



KABANATANG VI 

Dinaig ng munting pipit 
ang lawing hari ng bangis* 



Falibhasa*y batid ng madla ang dulingas na 
pagmaniataas ii! Gerardo, kaya siya'y walang 
kaibigang tapat, 

Si Gerardo ay roay niasamang gawi. Kapag 
siya*y nalalamangan ng kaniyang k^^sama, raa- 
ging sa yaman at maging sa dunong, ay kani- 
yang kinai-inggitan, at lagi ng pinagngingitngi" 
tan at smisiraan sa harapan ng iba; kapag ka- 
iiiyang makakapantay, ay tinitikis sa tuwi-tuwi 
na at pmagpapalalyan sa lahat ng bagay; ka. 
pag dukha at nalalamangan iiiya sa dunong^ 
ay kaniyang linulupig, inu-utus-utusan, al sinisi- 
i;a\\'.sigawan sa lalotig maliit na bagay, 

Sa gayong dahil ay mabigat oa lubha ang 



m AUmEl..lQ. TOLBNIIKO 

kaniyang pakikisama at siya*y kinaoiumiihian 
sa lahat ng lipunan. Lalong lalo na si Gloria, rnag- 
biihat pa noong iiabalitaan niyang ipioamama. 
rali daw ni Gerardo,, na sila*y nagkakasintalian, 
ay kinasuklaman niyang gayii ng pagkasuklam 
sa karimarimarim na iiwod, Sapol. pa noon ay 
siya'y pinagbantaan ng ibuko sa unang pagka- 
kasabid. 

Si Gerardo ay luloy-tuloy na puraasok sa 
kabahayang iyon, hmdi man lamang pinansin 
ang madkmg dinatnan, humarap kay Gloria, sa^ 
kei yumukd, yukong parang nakatutuya. 

— jMasayang oras, marikig na Yenus,— aog 
kaniyang bati. 

Siya'y sniukatao ni Giona ng isang maali^ 
pustang tingin buhat sa uk> hanggang paa. 

~JAnc) po ang ibig ninyoog sabiliin' sa sah- 
tatig Venus?,— ang kaniyang tanong, \ 

— Ang ibig ko pong ••sabihin,;— atig tugon ni 
Gerardo,— ay ang inyong. kamahalan ay siyang 
Iiari ng kagandalian dito sa' lupa, gaya na nga 
ni Venus na siyaog hari ng kagandahau sa 
langit ng mga diwaia, 

— Salamat po,— ang pakli m Gloria;— data^- 



AIMii BU'HUK N! ESTER ^ B9 

puwa't ipioanioikluhod ko sa inyong darakiiaog 
dangalj na sa uli, at magpakaiiau pa man, sa- 
kaling ako'y inyong tatawagin, ay sabihin nin- 
yo ang tunay kong pangalan. Ang pangaian ko 

po ay hindi Venus: ako ay si Gloria Lakan^ 
dula at Laksaiiiana, 

— {Kay sakit!,-— aog bolong 01 Osear sa ka- 
niyang mga kasiping. 

— jSiya'y natapalarj,~ang sang'ayoti ng mga 

Biglang tmalikdao ni Glona si GtT^^reio Sa 
kilos niyang iyon, Uilos dakila, itiwRl ang kata 
wan, taas ang noo at rnapagiiari.hariang mat<.u 
ay ipinahalata niyang si Gerard:_). ay walang 
munti raang kasaysayan sa kaniyang harapan. 

Si Gerardo ay nangatlabi. 

■•■■--iAko ay iinibak! — ang kaniyang buk^ug. 

Si Gloria ay lumapit kay Ester, parang wa^ 
lang 'nangyaring ano mang sigaloi, at ngumiii 
ng malanibing. 

•--Ester,— aoiya,— ipsnasasabi sa lyo oi ioang 
oa ipagpaumanhin mo raw mg hindi niya 
pagdalo dito ngayon, iaban sa-4<aniyang nais 
na parangal sa iyong anyaya, 

2'2 



S». AUKEL1Q imENTlNO 

iiiiiiiiiiii iiiiiiiMiiiiiiiiwMiiiiiiiniwiiiwiiiiiii ■ iwiiiiiiiiii'iii (iiiiiiiiiiiiii; iiiiiiiiiiiiiiii- iiiiiiiMiiiifimiiffiiririTrnriiiiiiiiiiiinffn'-iin "in" 'TT'-'irr 

— |Bakit?j— ang taiiong ni Ester,— |Hindi ba 
siya paririto? 
■ — Hindi, af siya*y sinisinal/ ' 

Si Gerardd ay muling lumapit kay Glorla. 

— Giooo, — aniya,-— ako po*y inyong linibak. 

~^At and? ang hamon ni Gloria* 

— ^Akd po ay hindi nagbigay ng daan, upang 
ako ay inyong hamakin. 

— Di malayong di bMmagyo,— ang bulong ni 
Osear sa niga kasama, 

— -^Hiiidi ba kayd nagbigay ng daan, upang 
kayo ay libakinr,— ang pakli ni Gloria kay Ge- 
rardo,— |Sa akala ba ninyd ay hindi daan ng 
libak ang tawag na **mariiag na Venus" sa isang 
babaying hindi ninyo dating kabiruan a^ 
kaulayaw? 

— Maaari pong tawagin '^marilag na Venus,** 
— aug sagot ni Gerardo, — ang isang babaying 
sinisinta gabi*t, araw. 

— Kung gayon,— ang mabalasik na hatak ni 
Gloria,— |ay bakit hindi ninyd tawagin** marilag 
na Venus* ang kaawa-awang si Quintina, ang 
mapagtiis na Q«intinang asawa ng bantog na 
Gerardo. , .. # 



— iSinasabi ko o.a!,— atig sila't ni Osear: — 
'tmgyd oa iykn,. 

— Nabasa ang bagwis ng lavvin,"afig sagoi 

—Nabali ang pakpak,--»aog sali nf isa pa, 

Pinangdiiatan iii Gerardo si Gloria. 

~-~|Bakiif,-raog kaoiyaiig galit na tanoog.— 
fSino ang nagsabing si Quintifla ay asawa ko? 

Si Ester ay lamapit kay Gerardo, daop ang 
dalawang kamay, 

— Gerardo,— ang kaniyang samo^—maanong 
iTjagliJbay ka na. 

-^Hiodi mangyayari,— aiig matigas na sagoi 
iiu6,-4big kong inalaman kutig sino aiig nag- 
sabing asawa ko m Qtiintinac 

— |Al,jfjagkakaila. ba nioyo ngayonf„~ang 
said -ni Gloda.— iOh! An-g gawa oinydng iyae 
ay bindi daan «g iibak; arig gawa omyong lyan 
ay daaii ng tunay ng ..... . kalapastanganan. 

Saka biglang tinalikdao si Gerardo. Nguiir^ 
hindi pa .mandin siya nasiyahan sa gayon, ay 
oiuli siyartg hinarap, sinakatan ng maalipastani^ 
tingin buhat sa ulo hanggang paa, saki buma^ 
iakhak ng tawa, sabay pihil at talikod sa kaiisap. 



, -91 AURELlOTOLEiNTiNO 

--Hindi na bagyo iyao,— ang pansin ng isa* 
— lyao ay buhawi na,-— ang salo ng ikaiawa, 
— ^At may kidlat pang kasabay, — ang sali ng 
ikatlo — Ang mga mata ni Gloria ay namimi- 

'ansik ng kidlat. 

— At may kasunod pang kulog,— ang dug- 
tong ng ikapat.—Ang halakhak ngtawani Glo- 
ria ay mistulang kulog na ra^ny laman. 

— Osear, — ang tawag ni Gloria,— -hali na sa 
piano. 

— Narito ang aking bisig, bungso,— ang ma~ 
lambing na sagot ni Osear, sabay lapit kay 
Gloria. 

Ito ay umakbay .sa bisig ni Osear, at silang 
dalawa'y marahang tumungo 3a piano. 

iSila*y hinabol ni Gerardo. 

—Gmoong Gloria,— aniya. 

Si Ester ay maliksmg lumapit kay Gerardo, 
at gaya kangina, ay pinagdoop ang dalawang 
kamay. ' 

— iGerardai^^^ang kaniyang panikiuhod.-^-- 
iMaglubay ka na sana naman! 

— jHangal!,-™-ang bulas ni Gerardo.— jHuwag 

. mo «kdng ImlangirK 



A:mu BUfUjK i^\ 1V-IEK 



At iTMhii^i;; hhiaboi suk Gloria at OsCc'r, 

— Ginoong (iloria.— a.ig iDiiliiig tawag, 

Si Gioria ay lumuigon. 

—-^Ano po iing it)ig ninyoiio isuyu ko sa 
inyong Raiiiaiialar.?, — ani-; leaniyaiig malambot 
na sagot. 

— Ibig U'O pooL; ina'auKin, '--ani Gerardo,- 
ku!i|? sino nng iini^SaLin^ ^i OuiutiDa ci)' as^'awa 1" 

— ^Haktti,- — ong tiiatataj4 na r.iu^on in i Ao 
ria — iliiiuii b3i,;a ninyo naruig^^r Akii a.n ; iii\[^' 
sabint> asawa ni!i}'6 si Oiiinti^M. /\Lo. 

-Akala ko,— -ang ui} a m ^HTartUj,~ua ani; 
niga niarangal na Gioria at Kub'a; ay sila ang 
oa^in^t» sakhi Set pagka-kas il ko ka\ OniiUaia. 

— I \ncSnj; lakin;^ kap i^iaiiga--.?, — au;^- ti^^on ni 
Gloria, — An^ ibig ini yong sj-.biliin Gio(jon<4 
Gerardo, a}' hiniii nnn'o r'Hiakik.s^.alan ang 
kaawa-awang si Ouintma, al dahil duo, a}' 
siya*y huidi niiiyo asawa, buagdi bai;ayi la- 
inano? ^Kuni^ ga}'6n, ay bakit s;yo'v ui}-on|4 
dinaya ai p'inai^lilulirUi? ^'Al aini u'a-: ianiy,! at 
luorii^ hnki •liriy ; ipiaan^akb s i ka^nya, nof)n!^ 
inyong k-isaliikn}'an binibihai; an^.,, katuyan^ 
wa^^as na pa^i;ka-.ia.!aga? ply sa aba ng •.nga 



94 AUMiLia -^RaLENTINO 

babaying napabibihag sa kamandagaiig liibo ng 
isang karimarimmarim m hayop! 

—[Inaiiitaol^— ang bwiung bulungan ng madla. 

— iLinapal, — ang dagdag ng iba. 

— iilOhlll^— ang buntong hininga ni Gerardo' 

Si Ester ay madaling lumapit kay Gloria, 

~jGloria kol,— ang kaniyang sanid. — ]Maawa 

ka na sa akin! |Hindi mo ba nalalamang siya*y 

pinsang buo ko, at parang kapatid na tunayr 

Saka ngayon ...... Haii na, hali na sa piano at 

sumahw. 

-Oo, haliiia,--ang saog-ayon ni Gioria, 

Sila'y luraapit sa piano, 

Si Esler ay agad naupo sa harapan nf piaoo 
at tumugtug ng isang mabihs at marikit na 
pasimula (preludio) 

Si Gerardo ay maliksing lumapit sa piano, 
tinutop ang mga kalabitan, pinigilan ang mga 
kamay ni Ester saka siya pinangdiiatan. 

--Ntnt,~mg kaniyang kagulat-gulat na 
bulas,— Huwag mong kalampagin ngayon ang 
iyoog kumakapak na tambol. Ibig kong maka. 
usap ang imrangal na Gobernadorang nabu. 
bungad sa makpii m halalan' 



— ^Naringig iiinyo?, — ani Glona sa aiadlaiig 
kaharap, — -Itong mahal na Ingeniero ay talagaiig 
ingenierei nga sa mahirap iia karuoungan pa-g- 
eiusta sa roga babayi. 

— Waia po ak0;ng giiiawa,— ang tugon ni 
Gerardo,- — kungdi aiig kayo'y tawagin kong 
Gobernadora, pahbliasa^y hayag iia kayo po ay 
magiging asawa ng Doetor Ruhen na magiging 
Gobernador nitong lalawigan, Datapuwa't kayo 
ay oapakamalupit <ia akin: ako ay tinawag nin 
yong kaniandagao hayoi), at , , . . . , 

— ^Ai an6?,~aog sabal ni Glona...— Kamanda- 
gang hayop aog tawag sa isang lalakiog huiiM. 
himok, bumibihag at duaiiidaya sa kahiiiaa«. ng 
isang babayi^ upang busugin laniang ang kani- 
yang mahalay na pita, Hiniraok ninyo ang 
kaawa-awang si Qmniina, ai ng siya*y nakabi- 
hag sa inyong mga masasarap udL pangako^ 
ay siya'y inalipin ninyo, pinaglupitau sa saiita at 
sa gam^a, at bnga ma't Siya^y iiiaraogat, ay 
ikinahihiya ninydng ipakiharap sa madta, oa 
tila waring 8iya*y isang babaying taksil , , . - . , 
jOh. Ginoong Ingeniero! Ang gawa omydng 
iyan a}^ walan.g ^makasukat oa imngalan! ang 



gawa tiinyong iyan ay kabila pa iig lalong 
keirimariiiiatim na kapa-slarigiTae. Dapat niiiyong 
malamaii ira s-i QuiBtina ay hindi taksil: siya'y 
isang martir^ niartir iig katampBlasanan at Ira' 
^ay ng isang lalaktng ganid; 

— Linamo^g aiig kaniyarig niga- laman ai: 
biito, —aiig bulung balungan ng itiga kaharap. 

-— |Ako'y ■linibakl— -ani^ ^^^£0' "j Geiardo. 
' —|G!oria, riiahabai:^' ka na sa akui!,— -ang- 
kabanabal-katiibal na samo ni Ester, kaSabay ng 
luhang biglang tuiualon a| namalisbis sa kani- 
yang mga pisngi. 

Si= Gloria ay tumangis din. 

Ang mga ibang kaharap, lalo pa ang mga 
babayi. ay kulang l:imang ay raangapatangis din. 
Si Osear ay nagngin-gitngit ng galir, 

~~iPatawa-d-,~™-ang kahambal-hambal na hibik, 
ni Gioria kay Ester. — [Ako'y iyong patawarin 
Nerii ko! Hindi mo iamang nalalaman. -Ang 
kilaking ,iyan ay ak©*y sioiraan ng dangal at pu^ 
ri sa buong ba)^!!, Ipinaraaraarali' ' niya sa 
balatig makaump, na ako raw ay 'kaniy^og , ka- 
sintahang matalik, MgoA^ siya^y ki'^asu^uklaman 
ko at hindi ko man •siya i-big makita» ", At hindi 



AIMG BUHOK .Ni ES'l'EM. 97 

ll " '[ I''II''III I I 1 III I IIII ' III I IIIIII II III I II W I H IIIII ■ I II I WK I ll lllll ll Wim i llll lll l l l » l»|BMBMMI>tl|MiWIWIIIIIIWMW[IIMIWWIIlWl.WMirlMIWII« ril ll|l|II I W IM HI i ril lll T ' 

pa siya nasiyahao sa gayoo, ay nakita mo 
iiga, pagpasok m niya dito kangina, ay ako'y 
kaniyang linibak at tinawag na **matilag na 
Venus*', bago^y naialaman niyang si Venus ay sagi" 
sag ng halay sa piling ng mga diwata, at da~ 
hil sa gayon ay siya'y inilalarawan ng hubo 
at hubad. ^iAnd kaya ang palagay niya sa akin^ 
^Ano at ako'y hinamak ng gayonr Makaitlong 
hinatak ako, nguni't siya'y! hindi ko pinatulan^ 
sinupil ko ang aking pagngingitngit, siya'y aking 
iniwasan at inilagan, ala ala ko'y baka nga sa- 
kahng dito'y magkaroon ng sigalutan. Baga 
ma*t ak6*y kaniyang hinamak ng walang mun- 
ting dahilan, ay ako'y nagtiis at parang walang 
ano man sa akin, alang-alang lamang sa pag- 
mamahal ko sa iyo at sa alaog-alang ko sa mga 
kaharap. I Tunis ko ang hapdi ng kaniyang pag- 
lapastangan, ako'y ngumiti at lumapit sa pianOi 
opang sumaliw, nguni't ako*y muli niyang tinu- 
gis, muling linibak; muling hinamon ...... 

lEster! 

jMaanong awatin mo ang iyong pinsan! 

— Sinabi po ninyo, — ^ang sabat ni Gerardo kay 
Gloria,— na si Quinfcina ay martir ng katampala. 
24 



sanao at halay ng isang lalaking ganid. 

~jGerardo!,~ang hibik ni Ester,— IMaanong 
mahabag ka na sa akint 

iiaka niya hinawakan sa kamay, al anyong 
^taguyod sa kaniyang silid, nguni't biglang binaltak 
ni Gerardo ang kaniyang bisig, kaya't si Ester 
ay napatapon at kauntl ng marapa, 

-— iUloI!j — aniya. *— jPabayaan mo akol 

Saka muling humarap kay Gioria. 

— Sinabi po ninyd,— ang kaniyang madiing 
ulit,— na si Qiuntina ay martir ng katampa* 
lasanan at halay ng isang lalaleing ganid. 

Pinahid ni Gloria ang kaniyang luhang nama- 
malisbis. Pinangdilatan m Gerardo ng halo» 
lymuwa ang nangliHsik at kakila-kilabot niyang 
mata, aaka nagsalita ng madalang, malakas, wian^ 
din at kagulatgulat. 

— -Oo po, Ginoong Ingeniero,~aniya,— oo po, 
at sinabi ko nga^ Sinabi ko na si Quintina ty 
hindi taksil, si Quintina ay martir na tunay ng 
inyo pong masidhing halay at katampalasanan. 
Si Qoiiitina ay maaanng humalobil^ sa araio 
dito, palibhasay babaying marangal, matinis at da* 
kilang kaupwa tiamin, I>atapuwa*t kayo, kayo po, 



,A^ BUiiOK Ni K-::^l'Kk -'^ 

«HMimHaMai ■■IWWin«WJIIIil|JIWIIIIUJJ-L,JLIJIIILl..mi_liJ..l...J.-JIU-UW.aJlll*JBllllJJIMIilWI.JillllW I 

-<jinooiig logeniero, ay hindi kayo ipaa^ing hu- 
marap sa amin, ng hindi tututol na niahigpit 
ang aming karapatan at puri, sapagkaH kayo 
ay hindi namin i^apantay, kayo p6 ay napaka 
babang totoo. Kayo p6 ay bagay lamangdoon 
sa ilalim, sa kailahman, sa hibak, sa pusali» 
upang maglublob sa burak, kasama ng mga 
kaiabiw at baboy, 

— iGIoria!» — ang tangis; m Ester,— iGloria k®! 
iHaHna sanal 

Saka binatak sa kamay tiingo m kamysiig 
sihd. 

Aug tabil ng mga dalagan^ bagongaaong 
doo*y kaharap ay biglang napipi at nangilaboi 
sa nangangatal na tingig ni Gloria, Nakita oilang 
buipigat na lubh4 aag sigalutao. 

— iSayang!,— ang buntong hinmga ni Gerar- 
do.— iSayang tt wala isa mang 'lalaking inanagot 
•a babaying ito. 

Si Osear ly mahksmg oapagilna ai humarap 
kay Gerarde.. 

—Mairoon,-"— **'"^*y ^ *-^^^^y 1 aiaking imii8it»agot 
kay Gloria: ak6; 

At da'g-hng dintikot m lukbuian ai'*g kaniyani* 



loa AURELIO TOLENTINO 

munting kalupi, binuksan at kumuha sa ioob ng 
isang **tarheta*'' 

Si Ester ay biglang luraapit sa kaniyang pin« 
san, saka niyakap. 

^lGerardo!— ang kaniyang buntong bininga, 

— ^Kayo po?,— ang tanong ni Gerardo kay 
Osear. 

— -Ako nga,— po, ang tahimik na sagot nito, 
— Tangapin ninyo ang aking "targeta/* at ako*y 
naghihintay abahln sa lahat ng oras« 

Si Gloria ay nialiksing lumapit kay Osear at ina« 
gaw aiig '*tarhetang*' inia-abot nitd kay Gerardo* 

— Osear,— aniya, — huwag kang sumunod sa 
bangin malalim na kaniyang kinaroroonan. Da. 
kilang lubha ang iyong kalagayan, at hindi ko 
pahihiotulutang ikaw ay lumusong sa labak na 
pinaglulubluban ng karimarimarim na kalayang 
iyan, 

— [Ginoong Gloria!,— ang banta ni Gerardo 

— Dinaig ng munting pipit ang lawin hari n| 
bangis,-— anang isang bini-bini. 

—Huwag po kayong mainip, Ginoong Inge- 
niero— ang patuloy ni Gloria.— Ituro ninyo ang 
pook at oras na kung saan ninyo ibig na tayo ay 



ANG BUHOK Ni ESMliK 



lui 



■rnagsingilan at magbayaran ng utang.at paiiiang 
ng isa't isa, at asaban ninyong uiakikipagkita sa 
inyo at magdadaia ug matibay iia 'Matieo'' ang 
aking sota. 

-- -iSuinpa ng ..., a:i« nn&il ni Gerardo. 

~fAh, ttmay pol^—ang oakangitiog patuloy 
tii Gioria.— Lubba-ng nialaking kabiUihan ang 
magagawa sa inyo ng sotang aking nabanggii* 
^Naialaman ba nioyo kung bakitr Siya po*y 
datihati- at sanay na sumupil at magturo sa niga 
kabayo at kalabaw na simaron: 

-—iiiLalo kang simaron!!!,— ang sigaw ni -Ge- 
rardo, sabay liandulong kay Gloria, 

Si kapitang Luis ay bi*.d.ang dumating. 




KABA^TATANG VII 



Kahapon Ngayon at Bukas 

—lAnd yoon?,~an| tanong iii kapitaiig 
Luis,-— ^And ang naringig ko ritoog anaki'y 
sigalutan? 

Yaong kagulat-gulat na sigaiutang siimimbu 
yo doon sa loob ng raasiglang kabahiyan ay 
naarapat pagdaka sa biglan^ pagdating ng ka. 
gaiang galang na matanda, 

Yaong ing* mukha a| tnyong iarawan n| 
galit^ larawan ng sakuna, ay maliksing nanga- 
kapagbihis ng gayak nt tua, gayak na luwal- 
liati. Bukad tanging si Gerardo ay siyang hiodi 
nakapagbago ng anyong masungit, palibhasa*y 
talagang niahigptt ang galit na naghari sa kani. 
yang kalooban, at siya'y walang sapat na bkas 



ANG BUtiUK Ni ESl'ER 103 

na maipaniipil sa sirBbuyd n| katiiyatig sanling 
damdamin. 

— ;And yaonr, — ang ulit na taiK>ivg ng nuitanda. 

—Walang aiio maii. ita'y ka, — -aog malambm^ 
tia sag6t ni Ester. — Piiiag^uusapan lamatig namin 
ang kapusakalan nong kaeiwa-awang aso mong 
Negrong namatay katiginang umai^a. 

— Kung ako,y hindi nagkariringgan,— anan^; 
matan<iaj — ay tila warm^^ naiinig ko two ang 
■salitang '*simarc>n.," 

—Oo .nga, itay, 00 nga at , . . ^at hindi nga 
ba totoo? Ang nasirang S4 Neuro, kun|^ tumata^ 
hol, ay mukhang buayang baio,, miikhann . . , 
mukhang simaron, ^aneS itay? 

Lumagapak tig tawa aiig madimng na. ngaroon. 

— Kaawa-awa. namin yadno aking Negro,— 

■: anang niatanda.— Gayong k^bait, gayoo'i^ pagma- 

iiiahal ko, ay liiadi na nagp:ikundangang _ . . . 

Saka inirapan si Gerardo: parang ipinaala-aia 
sa kaniya.,yaong kaawaawang asong pmab niya 
nf binalatak (manillo) sa iilo ka ginang umaga. 

—-Pabayaan mo, itay,^-ang «mo ni Ester. 
~Siya*y ipagluluksa ko, " ip^gP^P^^^H^^<^ , ^^^ "S 
siyam na gabi, sa katapusan ay maghahanda 



. IQ4. AURELIO TOi.ENTiNO 

::pa ako ng m-asarap n.a .-pansit, at hindi ako mag- 

aalis og luksa hangaag di ako makatagpo ng 

kaniyang magiging kahalili. M.ay n.angakong 
magbibigay ng as6 sa akin, mainam at hindt 
itim na gaya ng nasirang si Negro. 
—^Ano ang kulay ..ng balahibor,-- -ang tanong 
ng matanda 

— ^Kung ano ang kulay? 

— Oo, -ang kulay. ■ . " ■ 

— Kulay , . . . . kulay *'verde/' itay. 

Muliog himagapak .ng iawa ang naroon. 

—Saka . . . saka hindi mukhang simaron^— - 
ang patuloy ni Ester,—siyaY nmkhang 

~"jM.ukhang kalapating inakay!,-'-.ang sabat ni 
Gloria; _,. 

Ang labat ay nagtawanan. 

— jAba langitl,— ang mangha ni kapitang 
Euis, pagkakita kay G-.loria,»-jAnong ■ .laking 
dangal dito sa bahayi Narito pala ang malu- 
ningning na bininining Gloria Lakandula, ang 
raarilag na babaying magiging darakilang putong 
ng aking mga^-mapalad na uban, 

— jliem! jhem!,— ang tukso ni Ester. sabay 
kulubot ng .kaniyang ilong. 



AiNG BUilOK Nl ESTER 105 

— Kapitang Iaus, — -ang tugon m Gloria,— 
lumalaiei pong iublia itong l^aliitan, sa tmng 
maringig ko sa myong mga labi ang salitang 
ako'y siyang magiging palamuting putong 
ng inyong mga nban, 

— Saiamat, bungso, — ang pakii ng matanela. 

— |Mamanugagin ngar,~~™ang buiong ni Gerar- 
cio.~— iAkoy naiinis dsto 

Saka siya umalis ng waiang paalari). 

— Ar ang Ginooni^ Ose.ir Dimatinag, — ang 
patuloy m kapitang Luis,— -ang bantog iia buia" 
ta, ang magitmg n.i Abogadong may maiigayang 
pag asa sa panahong sasapitnu 

— Salamat po, baga ma't alangan sa akin ang 
gayong parangal. 

— |An6ng pagkalalaking papuri!, — ang salb n. 
Ester.-- -;At sa akin, itay, sa abang si Ester, 
waia bang parangal na gaya ng mga ipmagka- 
ioob rao sa marilag na Gloria at sa raagiting 
na Osear? 

— ^Sa iyo ba, Nener 

— Oo^ itay, -sa -akm. 

-4kaw,— ang sali ni Gloria,—ikavv ay siyang 
bulaklak ng kagandahan dito sa dulong 
26 



io6 AUKELiO TOLKNTINU 



Silanganan. 

— Ikaw ang hari ng tapang at lakas na 
bumabaka sa karurukaa ng tnakipani^yanhaog 
pagibig, — ang silat n\ Osear. 

— Ikaw ang sibol ng lalong matannis na 
lanibing,"— ang ulit ni Gloria. 

— Ikaw ang darakilang diwatang tumawag ng 
bird, pangarap at kahalingan sa nais na pansu. 
yd habang buhay sa isang dinada}anginan,~ang 
patuloy ni Osear. 

— Bayaning msurreeta» laban sa iaimt i^ 
kalapati at batobato, migitnig na Abo^^ada at 
marangal na tanungan nitong lalawagan,— ani 
Glona, sabay kmdat sa mga kasama 
Lumagapak ang tawanan. 

— jKinuba ninyo ako ahl,— -ang sa^ot n' 
Kster.~ilya!i baga ang sinasab! ninyong para- 
ngal sa akmr ^lyan baga ang hinintay.hintay kong 
• naligayang binyaM sa akin? 

— Hmdi bmyag, kungdi kasal, — ang sabat n! 
Gloria. 

Muimg lumagapak ang lawanan. 
— iKay sasayang mga bata nito!,— ang bun- 
tong hinmgi ng matanda — Halina, halina kayo 



ANG liUi-iUK Ni ES'IKR J.o;^^^ 

at tayo'y mag4ngay ng kaunti. Ayan si O-sear 
at tutugtog ng piaiuS, ar sasaiiw nanaan sila 
Gloria at Ester 

— Halina,— aiig sang-ayon m Osear. 

— Halma,— ang f)ayag ng karannlv.ui. 

— Samantalang hindi pa dmnarating si Ru 
ben, — ang patuloy ng niatanda,— ay saiiwin 
ninyo, at para ivo lamang ninyong smasanay 
ang '''ivaliapon Ngayon at l^ukas " \n l^aureto 
Leotonmh 

-— Ang ''Kahapon Ngayon at Bukas/'-- aui^ 
paki! ni Osear,— ay isan^ '^melodiang" «iapat 
saliwan ng piano, vioiin at vioioncheiio. 

- -Si itay,~-ang sahod m iisierr— ay magalm 
tumuglog ng violoncheiio. at maaaring idayo 
kahit saan, kahit pa man sa •*Conserbatono 
Musieal sa Napoles. 

— Nene. ang bali ng matanda, — pabayaan 

mo na naman ang iba, at huwag ikaw, ang mag- 
salita ng ganiyan 

— Talaga p6 namang toloo.—ang paiunay ni 
Osear. —Baga ma't mahabii ng panabon ang 
iumipas, ang myong vioionchelio ay malambing 
pang umaalingawngaw hangga ngayon sa ma~ 



io8 AURELIO l'Oi..ENllNQ^^ 

H^ayang kabahaya!i ng palaeio sa Santa Po- 
teneiana sa Mayntla. 

— Ai unia alingawngaw pa rm, — ang salo n^ 
Gloria,— sa lahat ng pook nitong lalawi^an. 

— Ngayon ay ako ang kanilang kinuba, — 
ani 'kapitani^ Luis. 

— Ma^tns ka, uay, — ang payo ni Ester,- - 
Ikaw ang niay bahay, at dapat kang 

— S)y;i,~-ang l>ayag ng mataneia' — papahksa- 
hui ko, kung akoy maaari pa. D itapnwat ang 
ib'i^ Ko saua. ay kayo'y suinaUw na paranc> , . . 
eristiano, iiane. ;Sino ang tutugto<4 ng viohnr 
— Ako, itay, --ang salo ni Ester. 

— ^ikaw na naniaii?, — ang sat^at ni Glaria, — 
ilbig mo namaiig pakyawnig lahat ahl Sasahw 
ka na, ^at tutugtog ka pa ng violni? jSukat na 
naman ang maiagintnig mong *'mandohna." 

Nagtliwanan' ang lahat. 

— Kayo na nga iamang ang bahala, — ang 
payag ni Ester. — ibig ko sana ay pati piano at 
violonchello ay ^ko pa rin ang tumugtog eh. 

Mnling nagtawanan ang madla. 

— iKay sasaya natinl,— anang matanda,— ^iSi" 
no ang tutugtog ng violin? 



;'\:n' « i^^."] \K Mv M l',S'il':K iou 



— -Ai)g l>ant(')i^ i;ri 'pr -re.-nra" sa Nioliu;— atif4 
f)a|)Liri ni Ester. 

— ;Ak6 ba naman an^ kukubain ngayonrr"" 
ang sagot iig iinawag oa Salonie. 

— Hmdi ka kukubam- buiios6,---ang tugon ni 
I£ster,— Ikaw ay iiulukiok sa . . . . , 

— Sa sungay ng baan.— "aog patuloy nt (iloria, 

Saka kmuha ang \-ioli!i sa ibabaw nf: |)ian(> 
at ibmigay kay Salonie. 

— Ang kagandahan ng niyon<4 kcak)oban ay 
siya na sanang maging i^apupunan ng aking 
mga kakulangan, — ang sagot mto.— -Akoy liiudi 
lubhang sanay na . . . . , . 

„jMaanong laganm mo na lamang!~ang sa- 

bat ni Ester ~jKe dami mo pang kuntibbutiH 

Nalakunan nammg ikaw ay takigang pangda- 
yong gaya ng itay ko.~— Sabay kulubot ng ilong. 

Malakas na tawanan. 

-~^jBmalasbas ua naman a]vo!,^--ang tugoii 
ng matanda,— Siya, pagbutihm nmyo ang sahw, 

^ba? 

-_^Ako,^"~ang sak) ni Ester,----ay sasahw na 
parang isang "sirenang" sisiki ng isang Abogado 

27 



I lo AUKEIAO rOLEN riNO 

afc D^etor sa Leyes, iia iiaglalayag sa isang 
dagat na walang pangpang. 
— jAray! — ani Osear. 

— -At ako, — ang sali ni Giona, — ay sasaliw na 
parang isang 

— ^lsang Doetora at nabubungad na Gobernado- 
ra, — ang sabat ni Ester sabay kulubot ng ilong. 

Maiakas na tawanan ng lahat- 

— jNaman!,-— ang tutoi ni Gloria. 

— ^Lunukin mo na iyan,— ang patuloy ni Es- 
ter,~at bayad iamang sa mga inutano mong 
mga kala.pati at bato-bato. 

Muiing iumagapak ang tawanaii. 

— jKay sasayang mga bata,— anang matanda 

Saka binuksan atig "pirtitura ng is uig tug- 
tugin. 

l'aiiKS-ihin nitin, — angkaniyanu dugtong. 

Siia'y tumuatou ng isang marikit na pasi- 
muia. ivalugod-iug6d ang magalaw na pag 
sasalimbayan ng piano, vioim at vioionche- 
llo. i^awa't isang "uotang'* ipinupukoi noong 
malalambmg na euerdas ay nagiiahatid ng ii 
niiuliiip na tua sa pusong nakikiramdam. 
Pagdai<a'y sumilat ang matagingting na saiiw 



" ANG iiUiiUK Ni KSIKK lii 

oi Gloria at ni Ester. Ang kaiiilan^ kaaya-ayan^ 
tingio ay anakit\^ laan laniang sa niga nialala- 
king ianiayan ng nsga diwatang turo ni Apolo 
sa bundok ng Parnaso. Kung muisa'y lumakas 
na kagulat gulat, kung minsa'y huininang anaki'y 
binahagod; Kung nunsa'y niay gahi na kala' 
gim-lagim; kung niinsa'y maiambing na ligib 
ng waiang katapusang pag-ibig; kung nnnsa'y 
maluanbay na parang tagulaylay; kung minsa'y 
masiglang anaki'y awit ng pagtatagumpay, ahn- 
synod sa ieahuiugan ng sahtang ismasahw, at sa 
lahat ng ito ay magagaiaw na nagsasahmbayang 
tila waring iniipo ipo sa paghahabulan at pag- 
laiaruan kahalobiio ng mga maramdaming piano 
Viohn ai Yiolonehelloni: anaki'y sadyang ipinaki- 
lubib sa kahga-hgayang tingig ng dalawang 
bimbini. Narito ang saliw. 

KAHAPON NGAYON Al' HUKAS 

KAHAPO'Y si Inang Hayang Fili|)inas 
sagana sa yamang walang makatumbas: 
KAHAPON ay laya lahat niyang anaK, 
pawang mga busdg, [^awang malalakas. 



__ii2 AURELIO TQLExNTlNO 

S(t W'O'Y nararatay, niaghingalo balos, 
an;4 tangis ng aba'y kakilakilabot; 
NGAYu^Y pawang gutom ang anak na irog, 
sa sanling bahay sila ang busabos. 



BUKAS pamimitak ng unang Hwayway, 

babangon si Ina kasabay ng araw; 

BUKAS n^agsasabog sa anak na tanan 
iig biyaya't lakas, tuwa't kalayaan. 



— liiMuy bien!!! ijjMuy bienlll^^-ang sigawan 
ng maramnig taong nananlnk sa hagdanan, ka- 
sab,jy ng manigay na palakj)akan. 

— iBah!,-^ani Gloria.^~-^May mga p^nunubok 
f)aki sa atin. : 

---Naringig ko ang tingig ni Ruben,-~~anang 
matanda. 

Sila'y anyong magsisikibas, nguni't nakasaUi- 
bong !ia ni[:i sa j)!ntuan sikc Ruben at ang ka- 
iW^^^m maraming mga kas unahang {)awang nag- 
sniasok sa kabahayan, at' sampo pa ni Gerardo 
ay kanikmg kasunod 



a:\'.. 



I h~ 



— jSi Rubeti ngal, — aiig l^untotig hiiiinga 
ni Gloria, 

-—jjjKuben![!,' -ananj4 laiKit na doo'y diriatnan, 

Si Ruben ay humairk ng iauTtay sa krUiiyang 
ama, l<inamayaii si (iiona ng ubos lugod ai; 
'ambinp, hinagkan ng buoo;; tuwa at r^a^^nia- 
mahal si Ester sa noo, !nyaka|j ng d! karani- 
wang sigla si Osear at kmania)'^dn n* lamilim 
iia h.igod ang lahat no doo'y dinatnaii, 

A\]g niga kasamaiian lii Ruljen ay pawarig 
niga taong Htaw na nags!|)agbuhat pa sa ibat- 
ibang bayang sakop noong iaiawigan at nagsi. 
salubong kay Ruben buhal pa sa Mayniki, 
npang mangaunatig maiiparaiigal at '^i'^gbigay 
ng masayang oras sa kanilang mutyang ieaibi- 
gan, daiui sa |.)agtalrimo niya ug dakiiang kati- 
bayang Doeior sa Panggp.mot 

Gayon na lamang aiig mga kasayahan at 
ingay ng mga pagbabatian. 

Si Ruben ay isang makisig nn binata, kasmg- 
taas iu Gerardo at nakakawangis pa ng kam 
yang pagmumukiia, lalo*t nagka]<a»ayos aug 
hawi ng kaniiang buhok at siki'y kapuwa na. 



ka bihis ng itun 

28 



gabing iy(5n. Ang 



114 AURK1J,0 TOLEiNTlNO 



kaibhan laiiiaiig ni Gerardo kay Ruben ay ang 
mankit na kilay nito, ang kaniyang maamong 
mata at ang tUa waring nakangiting bibig, na 
di gaya ng kiiay ni Gerardo na halos magka- 
abot sa gitna ng noo, may sukab ang mata at 
tila waring nakatutuyang bibig. Datapuwa't 
ang kanilang mga noo, liong, baba, hugis ng 
niukiKi bikas at lakad ay talagang walang pi. 
im^ ibhan. 
. —ifSnio ang mga tumatalmdaw dito?,— ang 
tationg ni Ruben. 

— ;Mankit ba, o hmdi marikit?, — ang sal(3 
ni Ester. 

-~Hmdi\-"-ang sagot ni Ruben. ~- Hnid! ma^ 
nkit. 

^ — Kung gayon ay hindi aku ang tuniatali!]- 
daw,— ani Kster, sabay kulubot ang liong. 

—Eh lalo ng hmdi ako, — ang sali ni Gloria. 
~^jAba marikit!,— ang haboi ni Ruben.— 
jNaku napaieankit! 

— jAyan!,— -ani Ester.—Kami ni Gloria ang 
sumasaiiw eh. Kapag mankit, ay huwag ka ng 
tnagtanotig at asalian mong kami na nga. 

Nagtawanan ang lahat, 



ArA. Ht'IH. )K N'i l'..^lhK 



— Ulitin ninyo, ulitir],~ang hiimg ni Ruben 

— Ulitio nga, — anii san<2'avon no iba. 

— Ulitin, — an|^ uios ni kii[)itang Uuis, 
Tmut^to^ na muli ani^ |)asnnula^ at mnlmg 

sumaliw sila Glona at si Ester. 
Narito ano ulit: 



KAHAPON nGAYON AT BUKAS 



KAHAPOA' s! Inat^o Baya'y nakangiti, 
KAHAPO^Y Hiasiola^t Ihusiuwalhati; 
KAHAPO'Y malaya an^ diwa ug Kalii; 
sa sarihng buhay siya'y navTaharn 



NGAYO'N ay na|>hiksa't, nasa isanjj sulok; 
NGAYO'Y tumatangis at na^hihimutok; 
NGAYO'Y ang kaniyang kamay ay may gapos»* 
ang diwa ng Lahry mistulang busabos, 



ii6 



AUKKl.K) T()LKN'fIN^j 



BUKAS ay aiig gapos kusaii^t^ lalagutin; 
BUKAS ay ang luksa'y kusang huhubarin; 
BUKxAS ay papanaw ang lahat ng dHiir, 
si Ina*t ang l.ahi*y saka luluningning. 



— [j|Muy bien!!! i|jMuy bien!!! -^ang sigawan ng 
lahat. 

— ^rBaka ibig pa oinyo?, — ang tanong ni Ester. 
— Ibig pa nga narnio ch,- ~ang sagot ng karamihan. 

—liinray niuna,— ang tutol ni kapitang l.tiis. — 
Naghihmtay aiig hapunan at , .... naiirip na 
ang uiga sikmura. ^v\no ang inyong Drilagay? 

— lialina. — ani Ruben. — at dini sa hapag na 
natin ituloy Mug "KAHAPOiN NGAYON AT 
BUKAS. 

— Hahna halina, — ang sang ayon ng lahaK 







^s&M&Am.,^^:. 



KABANATANG VIII 



Hapunan at 1 aiumpat! 



.^Sabiliiti pa kaya ain^ kasayaiiaiig uriiiral sa 
liapunaiig lyonr Aiig rnga iiaokasalo^salo, ay 
pawang mga magkakaibigan, at .ang karanii!ia*y 
niga aiagkakamas^aiiak pa. Guyon pa m?iy aia- 
wiwika nauni4 nagka|)insan sa ii'ni^i>]d-iigid ng 
niahabaog kapsg na iyon ang ipinakikipama' 
yang h.ikas, dangai at katalinuban ng buong 
lalawigan, sapagka't doo'y nagkahpuiiang bmuk 
lod ng matakk na pagmaiiiaiiahu) ang kdiat na 
magigiting na mahihirap, marurunong at maya- 
yamang piiiaka-halig". at suhay ng buhay sa la 
hat ng bayang sakop noDn.g nasabmg k-dawigan. 

Doo'y wakang and niang pagkukunuari, wa- 
^ang takpandas na kahiahiaang gaya ng karani- 

2 Q 



iiB AURELIO rOLKNTlNO . 

wang makita sa mga darakilang lipunang anaki'y 
tunay oa *'carnavarS na kung saan nagkakaha- 
lobilo ang mga marlrikit na "maseara', at nag- 
papainamang baiatkayo, niaging sa ngiti at 
magirig sa salita. 

Sa hapunang iyon ay pawang pagtatapat, 
pagmamahalang taimtim at saganang. kalu. 
walhatian ang umiral Bukod tanging si Gerar- 
do ay siyang nagsasalita ng anak'y pilit lamang- 
nagdidiiim ang pagitan ng kaniyang kilay, at 
tila waring may malaki at mabigat na bagay na 
dumadagan sa kaniyang pagiisip. 

Subali't sa harapan naraan noong kalagim-lagim 
iia anyo ni Gerardo, ay masayang nagialaro ang 
malambing na tabil ni Ester. Napanahunao at 
;%*a,, napalapat ang kaniyang mataginting na "maodo- 
^ina'* kaya't sari-saring maririkit na tugtugin ang 
kaniyang sunod sunod na binitawan, mga tugtu- 
gioglalong dumarakila, sa tuwing salimbayin ng 
matinis na saliw ni Gloria, si Gloriang pinaka* 
diwata nootig maligayang lipunan. 

Ang nagluto ng hapunan ay isa sa mga pinaka- 
bantog na '' eoeinero'* doon sa lalawigan, ngunit 
ang gumawa tig'* menu'!, sa makatwid, ang pala- 



.^ AiNG BUHOly Nl ESTER iig 

tiintiinan ng mga pagkam, ay dili iba't kun gdi 
si Ester, kaya't lumabas na rnaayos. 
Marito ang 

MENU 
1— -Sopani^ ''Eleili (1 at i) 
2— Pueherong "Baiintawak'* 
3 — Apahap ''Gob^rnadora" 
' 4— Pabong **Gobernador" 

5 — lalabang *'Abogadong palaka^' 
6 — -May an g * ' M,an dolin a* ' 
7 — Lee h on ' M s ur r e c t < ) ' * 
8— LapulapoDg ''Pa^-ibiu '' 
9 — -Usang 'i,ndepeudeiicia" 
io-™-Sari-saring niataniis ''Ng pus6i' 
1 1 — Ch am pag nc * ' Ta I u \ ii pati ! ' 
i 2— Sorbeteng ''Kas?Uas,!:' 

BawaT makabasa iig uasabiug 'Miieiiu^' ay 
napapatawa iig di oavo?! lainan«. 

•-^■Masarap nga saua im^ aiuig ^'iueiu,r\ -aug 

'pahik ui Gloria kay Ester,-"Ugu!]rc aog puitas 
ko iamang ay waiaug luakay iig kaiapati. 

■--^Waia ng-nig loakay ua Krilanati,----^-^a!,ig tii- 
gou ni Esier;— ^>abaliH. iDay pabong goberuador 



130 AURELIO "rOLENllNU 



oaaida, may apahap "Goberiiadora'' at iiiay ta- 
^aba paog '*Abogadorig palaka.*' 

— 'jArayl,— ani 'Osear. 

Luiiiagapak ng tawanaih 

Sumapit aiig oras ng ''ehampagne*! Nagputu- 
kan kabi-kabila ang mga prungo (botella), Aog 
ni£a niaialanday na s-inggalong ay nangalamnan 
og maiinaw, niabango, bumubula at umaasong 
alak. 

Si liuben ay tumiodig, itniaas ang kaniyang 
singj4aloog, saka nagsahta ng ganiio: 

— Mga mahal na Ginoo; naghahandog ako sa 
pangalan at dangal ng masasaaiyong bulaklak na 
nagbibigay ng di, mahuliiip na kaligayahan dito 
sa niapalad na Hpunan. 

--~jMabuhay ang mga masasamyong bulak- 
iaki,— ang tugon ug mga laJaki. 

--Naghahandog dm ak6,™-~ang dugtong ni 
Ruben,— sa pangalan at kagitingan ng mga 
lalaking kaharap dito ngayon, mga lalaking 
suhay ng ating lalawigang kinamulatan, 

—At sa katapusan,— ani Ruben, — ay nagiia- 
hatidog din naman ako-sa pangalan nitong da 
rakilang lipunan, kasabay'ng nais kong luma- 



AN(j iiUiiOK Ni ES'l'KK i2i 

wig sana habarit^ buhay aiig ating taimtim at 
inatapat oa pagmanniabalao. 

— [Mabuhay antJ pagiiiaaTahaian,^,~-ar.g sagot 
tig lahat. 

Nag,,pin<4kia« an^^' mga sing£>aiong iiarigadiit 
sa niga labi, napagtitikman ang '^^ga lanian, 
saka rauling nangapabaliiv sa hapag na pinang- 
galigan. 

Ngayon,— ~-ani Ruben,~ay ako'y pahmluiutaii 
oiiiyong putnih at mag harap ng isang mana^ 
nalumpati, Alang-alang sa haba ng katiiyang 
«aranasang buhay *^a silong og langit. marahii 
ay tayo*y nakapupylot i^.g mga nialniamiiani na 
bunga ng mayabong niyang panayam. 

Ikma^^adangal kon^ iharap sa inyo *^i kapi.. 
tang Luis Gatsalian. 

Matunog at mahabang palakpaka%, 

Si kapitang Luis ay lumindig, iigumiti tt 
nagsalita ng ganito. 

" -Natataiasras kong mangnriang yayarlng dila, 
nguni*t natatalastas ko rm namang ang inyong 
imga puso*y tigib sa lalong maiultigding dam- 
damin: kayo'y sanay na magpuno sa kakulan- 
ngan «g isan.^ gaya kong salat sa lahat ng 
30 



122 AURKLIU rOi JtN i iNU 



dunong. Dahii dito, sakali mano ako*y aiadulas 
at mabuwal, dala ng akuig lupaypay na katau- 
daan, ay hiniliiutay kong ako'y inyi)!^;; itriyo, at 
paiea asahaii ninyoiig baga ma't akoV gumugupii 
oa, ny dadamay diii ako at hmdi hihiwalay sa 
inyo magpahanggang sa libingan. 

Mdsigabong palekpakan ng mga kaharap. 

'tNgayong ako*y pinalad na mapasalamuha sa 
iiiyo, — ang patuloy ng matanda,-~ay lumulukso 
yaring puso sa malakirig tua, sapagka't sa isiyong 
masasayang ^'giti, matalalas na tiiigin at 
malagablab na pag-iisip ay namamanaag ang 
ligayang paiigako ng panahong sasapitin. Kuiig 
ano ang kahoy ay siya rm ang lata,!; Kung ano 
aiig puno ay siya rin ang bunga; kung and ang 
bmi)i ay siya rm ang ani. Ang ibig kong sabihin, 
ay yayamang kayo ay pawang mga matangkakr'il, 
mga mal-iabayan at mga pantas, ang inyong mga 
supluig ay lilitaw dm mga matangkakal, 
makabayan at |)antas, at ang mga supling ninyong 
lyan paka-asahan ninyo, ang mga suplmg ninyong 
iyan, ay sila ang babawi at magtatayo ng kayama" 
nan, puri at dangal na ibinagsak ng mga ilang 
taksi.1 sa ating darakihing I,.ahi. 



___^^ANG BUHOKNl^^£STCR_^^^^ ■ 12 3^ 

Mahaban|j palakpakao. 

«May sakit ang ainig bayaii,— ang dugtoo|^, 
iig niatanda — Kailangan^ tayo'y pumukaw at si- 
yaV bigyan ng lakas, upang makabangoo sa 
pagkaratay. Dalawa ang sibol og iakas og ba- 
yan: una*y ang kayarnananj> salapi at karunui'- 
gan, at ikalawa'y ang kayarnanang yabong a^' 
dangal og i^ahi. Ang kayrimaiiang salapi ■ at 
dunon^ ay ihniibigay ng rnaiiyagang kasipagan, 
Dguni't hindi lyong kasi|)a|^ang luniuhipig sa 
inga iiiarahia, kungd! lyong kasipagani^ maru 
nong ma|>bigay ng karapatan sa iahat, lyong' 
kasipagang nagiging matibay na bigkis ng mga 
mayayaman at mah!hira[), upang sila'y magya- 
kapang parang tunay na magl<al<apatid, at mag/ 
damnyan sa- liapis at sa tua, sa kariwasaan at 
sa kahirapan, sa k^ibuh.ayan at sa kamatayan, 

. Anyong papalak|:)ak ang lahat, nguni't sila'y 
biglang natigilan, -dahil sa daghn.g patuioy ng 
raatanda: 

«Ang kayci.mariang yabong at dangal ng L.a 
hi,— aniya,— ay ibinibigay naman r.g pag-ibig 
nguni't hindi ang pag ibig na naglihio sa isang 
kaawa-awang babayi, at hindi rin naman ang 



1,34 AUKEIAO 10LENT1?^]0 



pag ibig nagkakanulo sa dangal ng isani^ lalaki 
at lalo pang hindi iyong pag ibig na '^baluTibing" 
oa may niukha saan man niapaharap; hind! 
iyong pa^-ibig oa '^giringpula" na humaharap 
sa' balang panggalingan ng liangin; kungdi iyong 
pag-ibig na wagas, marangal, tainitim at raalu- 
lugdin; iyong pag ibig na nagbubnhol sa dalawang 
hininga upang magkadugtong; iyong pag-ibig 
na humibigkis sa dalawang puso upang magkaya^ 
kapang matahk; iyong f3ag ibig na nagbububo 
sa dalawang kalnlwa upang magkaisa; iyong 
pag ibig na humaharap sa dambana ng Maykapal 
upang ipangakd ang banal at walang kupas na 
pagmamahalan Hangggng sa libingan. 
Maingay at mahabang palakpakan, 
— Lunukin mo lyaii, — ^ang anas ni Osear kay 
Esetr na k aiiyang kinakanan 

<D.thil sa gayon,-— ang patuloy ni kapitang 
Luis, — at ng upang makabangon ang bayan sa 
kaniyang pagkaratay, ay kailang^io lubos: una, 
kayong mga mayayaman at marurunong ay 
magpakasipag at makipantay at makikapatid 
sa niga dukha at mangmang; ikalawa, kayong 
mga dalaga't bagong tao ay pumiii ng inaaka 



ANG BUHOKNiESTEK 125 



la riinyong 1,11 ay wagas, taiiiitira at raalugod 11 a 
pag ibig s.a i.nyo, di kailaogaii mayaniao eiuk- 
lia rr»an,. huwag oa d\ eiiarangal, mabait, riiasipa-g 
at di gumon $a rnga "vicio'\ at kayo'y 
mangag-asawa na sa madalinw panahoti, upang 
kayo*y makasuyo sa ba^an at mabandugan 
oinyo ang Labi ng niarami, matataba, malala- 
kas, mga pantas at mataogkakal na mga anak,, 
Palakpakang halos hindi matapos, 
Kinurot ni Gloria sa hith si Kster na kani^^ 
yang kinakaliwa. 

■ — Arig dalaga cS bagong^taong inagpalipas nf 
panahon at di mag-asawa hangi^ang sa tuiDan- 
da, ay hindi tunay tia alagad ng Mayka|)aL Ang 
wika nf Maykapal fiy ganito:— "'Greeit^- et mul- 
tipheamini" (Magsilak} at magpakadaim kay6.| 
^Ano.'t hindi ninyo uiparin itoog mahigpit na 
bihn ng Maykapal? Ang dalaga at bagong-taong 
hindi mag-asawa ay walang pinag-ibhan sa ''\v- 
guerang'* isinumpa ni Jesus: nagdadahon kimang^ 
datapuwa^t hitidi nagbubunga. Ang dalaga!t 
bagong-taong hindi mag-asawa, ay walang mai^ 
susuyo sa Lupang Tmubuan. ^Mabibili kaya 
ninyo ng yuta-yuta mang piso bawa*t .isang 
3i 



i:^ AUllELlU iULl^A'ilNU 



anak/ Akalaiii ninyong bawa*t isai)|> saoggol iia 
maibaodog ninyo sa I.Lipaiig Tinubuan, ay isang 
matibay lia suhay ng atmg mitiiing pagsasarili. 

Matuiiog ua paiakpakau. 

Mag-asawa ka na,— ant Glona kay Ester, 
sabay kurot "sa hita, 

— jAray nakuuul,— ang daing" ni lister. 

""-jHinog na hioog!,— ang bulong ni Osear. 

-— ^iAiig aHn?,~ang tanong ni Ester. 

—Ang talumpati ni kapitang Euis,^-^ang 
sagot ni Osear* 

— Kaya pala nasarapan mo ah, — ^ang pakU 
ni Esier, sabay kulubot ng ilong, 

Itinaas ng riiatanda ang kaniyaug singgalon. 
-Naghahaiidog ako,--- ang kaniyang patuluy: 
una, sa pagdatmg ng anak kong si Ruben; 
ikalawa, sa wagas na pag-ibig na nagbibigay ng 
lakas sa bayan; at ikatlo, sa pagsasariling 
buhag sa lahat ng oras ng Lahing Pilipino, 

Palakpakan na nan^an, 

Muling nangataas ang mga singgalong, saka 
nagsipagbalik sa hapag na pinangalingan. 

Si Ruben ai^ tiniiodig. 

Hindi' ako nagkamaH,— amya,-~-sa sinabi 



ASG BUIiOK Ni ES'rKK 127 



kon^ tayo'y mak«'4)upulot ng rnaiiiiaranatn ua 
buiiga sa inaiabay !ia talumpating ating nanngig 
Ngayon ay magsasalita naman ang isang dala- 
gang, kung bantog man sa yaioan at eiilag, ay 
^alo pa naman sa tiniyas ng mabinmg kaloooban. 
Siya'y isang darakilang Reina. Ikinadadanga! 
ko!)g iharap sa inyo ang marilag na binibining 
Gloria Lakandula at LaksaiSna. 

Masigabong pelakpakan. 

Si Glona ay tumindig, 

~Mga Gnioo:, — aog kaniyanf pasimuia. 

Kailan pa ma'y hindi ko dinamdam ang purol nia 
nng pag iisip at ang bagal niaring dila, na gaya 
ngayoiig ako'y mahirang na magsaiiia dito sa 
matalinong lipunan. Nais ko sanang matumbasan 
}]g isang maluningning na talumpali ang 
nakasisila\v na dunoi.g ng mga kabarap, data- 
puwa't. mahma akong hibos, walang bagwis ang 
pahat kong pag iisi{> kaya't kahit anong lukso 
ang akmg gawin, ay hiiidi roandin akb makaaa 
bot sa hbis man lamnng ng myong matayog na 
kapantasan. Tunay at ako'y may kaunting na 
raumnngan kung ang pag uusapan sana ay 
hinggil bii mga inakay na kala[>ating naghih?- 



I2S AURELiO iOL EN TIN O 

niksikan^ (nagtawanan ang rnadia at kinurot. 
sa hita in Ester si Gioria) Subali't ktmg gaya 
ngayon, na pawang maialaking bagay ang mga 
kailangan iiiayag, mga kasingiaki ng bunying 
Duetor na ating pinasasalubuogan ngayon, mg^ 
kasingiaki ng magiting na iiiniiiirang na maging 
Gobernador nitong lalawigan, ay dinaramdam 
kong lubiia ang ako*y waiang kayaiig iparangal 
sa kaniya, liban lamang sa taimtnn kong na- 
sang siya sana ay sumikat na parang isang ma- 
/aknig tala sa Lnpang Tinubuan, upang siya*y 
^^^*^g'^^g paraiuman sa mga bayan at gubat, sa 
niatatanda't i^ata, sa niayayaman at dukiia, at 
matanglawan ang buhay ng madia sa landas ng 
biyaya at dangai na minmiithi ng ating nagda- 
ralitang bayan. 

Palakpakan. 

«Almsunod sa sahta ng pantas ini si kapitang 
Luis,— ang patuloy ni Gloria,— .ly ninanais i<o 
rio naman: una, ang lahat na may-asawa at ia- 
lalong lalo pa ang mga kaharap dao ngayon» 
ay magsipagsupling sana ng mga anak na pan- 
tas, bayani at matangkakal, upang sila'y maging 
suhay ng bayang pinagtttibay; ikalawa ang mga 



AiNG iiUiiUK Ni KSl'-KK 1.2.9 



mayayaman at mga marilita ay magmabaian sa-- 
tia, at nragdamayang parang ttinay ua niag- 
kakapatid habang buhay; ii<atl6: ang mga dala- 
ga't bagong-tao ay makatagpo sana ng kaisani:- 
dibdib na mabait, marangal, masipag maluiugdia 
at makimbing; !ka[>at: ang pinakamamahal kong 
Ester ay makapakipag-isang puso sana sa isang 
Abogado, kahit ''abogadong palaka*' lamang, at 
gayon diri, ang minanianal kong si Osear ay 
makatagpo sana ng isang binibining matimyas. 
matahno, marangal at kasing-^anda't lambing ng 
isang ''Mandolina*! 

— Tama na,— an^ bulong ni Usear. 

Matunog na palakpakan, 

Muhng kinurot na ubos lakas ni Ester si Gloria^ 

— jjjAray nakuuuj||,— ang an^s nito. 

—[''Masiado*' lea naman ah!,-™~ang bulong o^ 
Ester. 

Itinaas ni Gloria ang kaniyan^ smggaloni^. 

Inihahandog ko itong *'champan'\— aniya,— 
sa marangal na Doetor Ruben (^atsahan, na 
,sa kabiia ng kaniyaf)g maraming puyat at 
pagod ay nakarating sa tugatog ng karu- 
nungang kaniyang iinayon, Inihahandog ko 



130 



AUKKLIO iULENTlNO 



riii naraan dito sa marangal na lipunan 
kasabay ng nais kong lumawig sana ha- 
bang buhay itong ating taimtim na pag* 
mamahalan. 

Mulirig palakpakan at taasan ng mga 
singgalong. 







^mmmmmmm'mm^mem^^ msmmmmmmm 



KABANATANG IX 

Abogadong Palaka^ Kupidong 
manok^ Haring Alipin Ulu- 
pong na makabayang* 

f 

Matapos maiharap m Kuben ang aiga liang 
Tagapanalumpating pawang naghandog ng 
*'champan" sa pangahm ng bagong Doetor na 
pinararangalan at sa pangalan ng lipunan, ay 
kaniyang iniharap si Ester na kaniyang kapatie^ 

Si Ester ay turaindig at nagsaUta ng ganito. 

— Kagalang-galang na mga maginoo at pina. 
kamamahal na mga kapuwa bata; Sa 'Gentro 
Eseoiar** na pinasukan nannn ng marilag na 
kaibigan kong si Giona, ay ako'y tinagurian 
ng masarap na pamagat na '*Mandolina*' a^ 
dito sa Hpunan ito ay ako'y tinawag na nga 
ng **MandoHna * ng ating maiunmgning na Rei- 
na, niarahil ay dahilan sa inaakala nilang ma- 



13^ AURELiO TOLENTINO ^ " 

lambing at mataginting ang aking tingig Data- 
puwa*t. Baga rnat ang tingig ko*y kasingsama 
ng sa inakay na kuago (at di inakay na kala- 
pati) ay pagpipilitan kong tuminis ang paos 
kong pananalita, upang matumbasan ko ang 
raarikit na tagunng 'lWandolina*', at tuloy ru- 
tugtog ako ng malambine na huning akma sa 
mahiwagang awitng ising Daetor.i't nabubun- 
gad na maging Gobernadora nitong lalawigan. 

Palakpakan at tawanan- 

— Kukuruiin kita; iikaw ang bahalal,--- ang 
bulong ni Gloria kay Ester. 

ellindi ako sang-ayon sa smabi ni kapitang 
Luis, hinggil sa pag-ibig^sapagka'L wa'ang pag- 
ibig sa buhay na ito. Katunayan: ang lalaki 
samantaiang gumigiri sa isang babayi, ay walang 
kilos na di panunuyo. walang salitang d\ pa- 
raimintuhd, pagsunod, paglalambing at pag- 
mamahal. Malaglayan ka lamang ng paypay ay 
maliksi na niyang • dinararapot ai ibmibigay sa 
iyo; kurailos ka iamang ng babagya, ay tmata- 
nong na 'niya kung anc5 ang lyoni^ , kailangan; 
lumakad ka lamaog ng isang hakl^ang, ay ini- 
hahaodog na aog bisig. upang masamahan ka 



ANG BUi-iOK. Ni KSl'EK 133 

kahit saaii. Datapuwa't kung ikaw ay aiabingiut 
na niya, hindi ka nia!,i laniang tisuno; uvd^^- 
pakabihis ka raaa ng raarikit ay liindi ka im. 
niya pansinin; yakapin mo man siya sa Yiig ay 
hindi ka rin hiingunin, at ibig pa niyang gu- 
min-giri sa iba» di kailan|ang pangit man, kahit 
balihantot, huwag lamang aog kaawa-awang asa- 
wang s.'ibik sa kaniyan^ '"^^i^-V suhyap. 

Matunog na palakpakaii 

— 1 1 araaog lania!,— ar>i Gioria, 

— [Lisyang lisyai,— ani Osear. 

«At aog katwiran ng ma^inoong lala'ki ay na- 
i«ito,,~ang patuloy ni ■ P^ster:— '^Masarap nga sa- 
oa ang apah-ip, ngiini't kungsiya ng siya sa a?aw.. 
araw. ay iiakapagsasawa ri.i; kailangan ang tuyung 
tunsoy, dilis at i.ba pa, upang aiabago sa panglasa 
Sa makatwid, ang pa.g'a-)ig tia inihandog nila 
ooong sila'y gumigin pa iamang. sa dakong 
luili ay kanilang innahntulad sa ^^agkain, ka- 
ya't ang dulo'y nr.giging kdtakawan ua lamau^ 
ng katawan sa katawan ng iba. Wala silang 
pinag-ibban sa tatiaw: bala ng dumalaga*t mahm 
ay gtnigirian. ^Pag-ibig baga naman ang gani-^ 
yan? Kapig nagkagayon, ay kailangang tayo*y 
31 



134 AUKELIU- l'OLEN'ilNU 



dumakip ng isang sisiw, takpan oatio ang keu 
oiyang dala\vaog niata, pagyamaoiii natlii .-/ siya 
sa isang **iiionumento'* at isi^^aw iiating ''Ma- 
buhay si Cupidong Mauok! 

Palakpakao at tawanan. 

— Sarili ko ang gugugulm sa '*monuiiien- 
to/*— ani Gloria, 

— Ipopospas ko naman si *Cupidong Ma- 
nok*\— ang tugon ui Usear. 

Muling tawanan» 

«Huwag nmydng pagtawanan si "Cup!dong 
Manok** ang dugtong ni Ester sapagka*t may 
sumasamba sa kaniya: ang sumHsambang ito 
ay aiangang is^ia at alangan ding lamang kdtr, 
may madidi'at na mata at malakas na tingtg. 
^Ndlaman niiiyo kung sino? Siya*y isang "Abo> 
gadong palaka/' 

Malakas na tawanan, 

eTunay, — ang agaw ni Ester,-~siya*y *!Abo- 
gadong palaka,*' sapagka't s ya*y nakatingala 
sa langi't habang panahon, kokak ng kokak, at 
walang lubay ng katataldn upang sapitin ang 
'dipidong Manok** na kaniyang dinadalanginan. 
Paka a^han ninyo m kapa^ ako'y nayamdt, ay 



_ _ ANG _JBUriQK Ni^ KSTBR^ 135 

huhaliiiin ko ang nasabing'^*'ALogadong palaka/* 
aking iiihaw sa siga ng ikiiuikokak niyang pag- 
ibig, at siyaug iaambag ko sa piging ng kasa* 
n^bagong DoetoraM nabubungad na Gobernadora 
nitong Lilawigan- 

Palakpakan at tawanang hsndi matapos ta|)Os. 

Ilinaas ni Ester ang kaniyang singgalong. 

«Inihahandog ko itoiig "Chcimpan/' aniya:— 
una, kay "Cupidoijg. Manok/' ikalawa, sa "Abo- 
gadong paLika''; ikatlo, sa aras at velo ng 
marangal na Doclora*t Gobernadorang nabubu- 
ugad, Reinang nagpapaluningning at nagbibigay 
hgaya dito sa kagalang-g;4ang na hpunan. 

Matapos ang mga palakpakan ay tumindig 
si Ruben. 

— Naringig na po nila,— aniya,— ang tugrugin 
og 'SMANDOLINA^* sa Centro Eseolar. May 
mataginting na tingig, magagalaw na *'nota*' at 
malambing na buni. Ngayon pakingan namao 
iiatin ang magiting na pantas, iig'iyang bayan, Abo- 
gadong bantog sa kasipagan at dunong. Iki- 
nadadangal kong iharap sa inyo si Ginoong Os- 
ear Dinaiinag 

Matapos ang pasaiubong aa palakpakao, . si 



136 AUKELiU i\>LENTiNO 

Osear ay tumindig at nagsalita ng ganito: 

— Mga kababayan: 

«Baga ma't ang "Cupidong Manok' at ang 
''Abogadong Palaka*' ay kapuwa maririkit na 
tugtugin, palibhasa'y mga tugtugin bitaw ng 
mataginting na '*MandoIina** sa Getitro Eseolar, 
ay tatalikdan ko muna sandali, at sasamantala- 
hin ko itong mapalad na oras, upang makapag- 
salita sa inyoog harapan ng isang mahalagang 
bagay, hinggil sa ikapapala 6 ikapapanganyaya 
nitong atmg kinaumlatang lalawigan. 

<Ak6,y magsasalitafig hinggil sa paghirang 
ng d:ipafc maging Gobernador diio sa lalawigan. 

«Ngayon pa*y ipinag-papauna ko, na kayo'y 
walang mahahagilap na sahtang maririkit sa 
akiog maralitang panayam: subali*t kung ang 
/lais ninyong k^mtan sa isang talumpati ay 
hindi ang balatkayong bihis na kariktan ng 
mga higkas, kungdi ang lamang katotohanang 
dapat ilapat sa buhay at pakikipamayan, ay 
isinasamd kong buksa'n ninyo ang laha't na 
piotuan ng inyong mga damdamm, sapagkaH 
maraming katotohanan ang akmg isasabog 
ngayon dito sa harapan, upang kumalat sa 



AMU iSUIIOK :<i KS'I I1.K 137 



HiaLisang lunas iia laban sa salot ng sakim sa 
[■)angangatun^kulan, na wnlang ibang' har^garin 
kuiigdi ang linugaw n 1 liandog ng pamahalaane 

«Barid oinyo, iia buhat pa man noong 
unang panahon, ay hindi kakaunting buhay 
dugo, pawis at kahirapan ang pinuhunan ng 
ating mga nuiio, sa paubawt sa karapatan ng 
b:;yang lupig. Sa kaluwatan, iyong marami'ng 
pagtitiss na buniukol sa kdiat ng pus6 at utak 
ay bigk-mg pumuiok at sumikkib,na|dagal)k3b 
ang LJn.iagsikan sa Sangkapuh.ian, at sa git- 
na ng dugong bumulwak, sa ibabaw ng lak- 
s,idakj^ang bangkay ng mga anak ng Bayan, 
ay naitatag at naitayo ang isiing maU.ining~ 
ning na Re|.)ublika, iyong Repubhka.r.;g pinag^ 
3^aman ng k.ahi sa bayang Malokis. 

<:L)ata pn w^i't. p:diblsa.say nrKiahan ang nasa- 
bin<; Rep^ukka ay hiiuli nagkaroon ng sapeit na 
tibay, kaya't sa unang bagyong bumugsong 
bitaw ng mga amerikano ay lumagpak, at 
marami sa atin ang mga nadaganan. 

^?Ngay6n ay kasalukuyang naghahanda na 
naman tayo ng mga kasangkapan, upang ma« 
34 



i 3i AUKisLAU 1 Ui.EN i ANU 

kapagta/o sa kapanahunang sukat ng bagong 
Republiea. 

«Kami ay nagkausap ng Gobernador Gene- 
ral, at smabi niya sa akin na ngayo'y kasalu 
kuyang pinag-aaralan ang isang kautusang pai 
iraiin dito hinggii sa ha'alan: ang halalang ito'y 
dih iba kutigdi ang pagsasanay sa paghahari 
ng bayan sa kaniyang sarih, 

«Nguni't samantala, ay kailangang siya'y 
hurnirang ng isang tubd rito, upang niaging 
Gobernador nitong lalawigan. At baga ma't 
hindi pa umiiral ang panukalang halalang ba- 
yan, ay nais niyang buhat pa ngayon ay 
bayan na rin ang pumih sa atnig magiging 
Gobernador. Dahil sa gayon ay siya y nagpa- 
daia ng liham, sa laliat na mamamayang htaw 
dito sa lalawigao, gaya na nga ng inyong 
mga linanogap, at siya'y humihiiing ng sang- 
guni, huiggil sa kung sino ang may lalong 
sapat na karapatang ^iiagmg Gobernador dito 
6'd lalawigan ~«Kayd ang pumiii, aniya, — sa 
magiging pmaka>hahgi nf inyc>ng huhay»— 
Kapag ang pmiii natuit pmaka-hahgi ay hah- 
gmg bulak lamimg at hin-di mulawin, ay paka- 



AMG BUJHK3^iNi MSTE^ ^ im 

asahan tiinyong talagpak ang atuig itinatayon^4 
bahay, at waiang ibang madadaganao at madu 
durog kuiigdt tayo-tayo rui. 

«Sinabi ko ang gayog,. saaagkaH natata 
lastas Kong «lay mga tlang kalaiawigang 
ilalintulad sa pyno ng bulak, ay oagsihabol 
tia maging pinaka halig! ng ating bayan* 
Kdakiia na nga ninyo kung sino sila. Ang 
tnga oabangit ay hindi isinaloob kaiiao p^ 
iTian ang hangarin sa ikapapaia ng buhay ng 
madia; hiodi isniaisip kaiian pa rnan aog 
bigat ng kaniiang sagutm sa harapao ng 
bayao at sa harapan ng kasulatan ng i.ahi- 
Ang mga nabanggit ay walang ibang iayunin 
sa panguigaiungkuiaii kungdi bukod tanggin|; 
ang linugaw na umaapaw at tuniatapoii sa 
inaiaking katingan ng pawis ng bayan. Ang 
mga nabanggit, samantalang kayo'y Innihimok 
upang siia ang inyong hirangin sa inyong ka- 
sagutan sa iiham ng Gobernador General, ay 
nangagbabaiat kayo ng kalugodlugod na 
ngiti, masasarap na salita at malalambing na 
yakap, at tuloy ipinangangakd ang langit at 
lupang iaialangin nila sa madaling panahon/ 



1.40. ■ AUKKLIO r^i.ilNlHNU 

. gubalrt-'kuiig sila'y nakiluklok na .sa elarakilang 
likiiiuaog kaiiilaiig hangad, ay iil.ipaparam ang 
masayaoii ngiti sa k.-inilang n]|a labi, makakatkat 
sa kaiiilang dila ang malalambing na bigkas; 
mapapar.itn iia parang a'^o ang langit at lupang 
kanilang pangako; at saka sisinulan ang pag- 
iiahari-harian ra tila waring waiang kakilalang 
kababayan kungdi bukod tanging ang kanilang 
n]g'i ke^mpon. Ang mga nabangi^it ay may 
mga ulong Weilan;;^^ pinpg.ibhan sa paniog: Iii- 
niiiinrang sapagkat pun6 ng hangin. Aiig rnga 
«abaggit ay wahing pmag-iblian sa boinbo: 
maiuoog, nguni/t We'lnng laman, Ang mga 
nabanggit ay \va!i*iig pinag-ibhan sa hahging 
biial:: malalaki. malataas, matutuid, mapuputi, 
nguni't hindi man lamang maarmg panggatopg, 
sa|/4;ka*t nagdaraig at ayaw magningas sa 
kigablab, ng pag ibig sa Lupang Tinubuan. Sa 
madahng salita, ^ang mga nabanggit ay siyang 
tinatawag ■ na "Alipin ng Lugaw!* 

Matunog afc nmbabang palakpakan. 

«Mairoon^ pa,~ang patuloy ni Osear.— Mag- 
masid-masid kayo at inyong makikita ang mga 
ilang nagbabaiati^ayd . ng pagka-makabayan, 



AJ^G BUHOKNI BSTER - 141 

ypang sampalatayanaii ninyong pawang kabutt 
ban ang lahat nilang kasamaan. Ang mga ifc# 
ay siyang naghahayag sa Sanslnakuban na ang 
manggagawang filipino ay tan^iad, tekas at tuh- 
san; ang mga ito ay siyang nagpupumilit hu„ 
iTiingi ng isang kautusan, upang kanilang aU 
pinin ang kaawa-awang nagkautang, 6 idalhag 
kaya sa btlangguan kung hindi makabayad^ tu 
lag sa isang magnanakaw; ang mga ito ay si. 
yang humihiting ng mga laksa-laksang raang- 
gagawang insik, upang patamnan ng tubo sa 
kanila ang iupang dinilig ng pawis ng ating 
itiga nund, at hindi na nila inala-a!a, na pag 
lipas ng tatlong buan kabiawan, pa!ibhasa*y atig " 
mga nasabing insik ay wala tig sukat gawin 
sa bukid, ay sapilitaiig m.agsisipumulos sa ba- 
yan, upang agawin naman ang lahat na hanap 
buhay ng mga maralita: sila'y mananahi, mag- 
babarbero, magpaplatero, magaanluagi, mangu- 
ngutsero, magkakargador, mamamalakaya, mag 
litinda, at sa gayong paraan ay hihititin nila ang 
oatitirang kaunting dugo ng bayan, sasarasa» 
iiiin niia ang kaunting kaning isinusubo natin 
sa ating mga anak. At sila, silang nagbabalat- 



i 4^ A URRLIO _^__ T01.ENTIN0 __ 

kayo ng pagkamakabayan, siluiu tiunnhiling ng 
laksa-laks.mg mangagawai)g insik, ay nangagpa- 
pakasarap ng buhay sa tu^atog ng kaitilang 
karurukan, al di kailangan ang mak ta man 
nilang nangangatal ng gutom ang mga marali- 
ta, di kailangan ang makiia man nilang manga- 
matay na dila't at maialalim ang mata, huwag 
di lamang magkaroo i si!a ng niga mangi^a^a- 
waog insik na masipag at mura, at hindi ta- 
mad, tekas at tulisang gaya raw natin . . . . • * 
iO mga mahal na kapaiid! Ang niga taong bi- 
oanggit ko ay,.siyang tinatawag ^ na **Makaba. 
yang Ulupong/* al ang mga it6*y masasama 
pang di hamak kay sa mga "Alipin ng Lugaw** 
?ia sinabi ko kangiua. Kung l:a)'6*y ay-w mapan- 
gatiyaya, ay kayo'y huw ig lubhang lalapit sa 
kanila, sapagka*t kapag nagkataon ati dumiiim, 
ang panahon, bumugso ang unos, kumidkit at 
kutnulog, ay paka-asahan ninyorg ang mga 
*'makabayafig ulupoig'* na iyan ay siyang unang 
sasiiltbarin at kakahkawin ng mainit. 

Maingay na palakpakan. 

iBakit?, — -ang dugtong ni Osear.— |Nagsi-akyat 
bagi sa bibitayao sila pari Bur^os, GoiHez at 



ANli I SUiiUR 'lMi llb'i'Kli 143 

Zamora^ naghaiidog baga ng buhay sa BagODgba- 
yan sila Ki^al at iba patig n.iga martir, upaog 
ibi^ay iiiniriiig i'iaun sa man<4|4agawan|j; uisik ang 
lahat na pagkabuhay og ating mga maraiitang 
4iapatid, iipani» ipasaka laman|> natin sa kaniia 
iyang mga bukiring dimiig ng du^d nila Andres 
Boiiifacio, Emilio Jacinto, E iiiberto l£vangelista, 
Mamerto Mat;vid»d, Autonio Luda at laksa pang 
bayaning pawa?ig anak ng ba^^aiir Hindi nga: 
si!a*y naugamatay, upasig iiong lupalop ng buong 
Eihpinas, kahit ano pa maii ang mangyari, ay 
pangasiwaan afc maging aring snrili ng i^ahing 
Eilipino, 

Paknepakan n-d namari, 

«Kaya !iga,~ang patu'oy ni Usear.— Kayoiig 
nagsuanggap ng hham sa Gobernador Gentral, 
ypang ipagtapat sa kaniya ang kalalawigan nating 
may lubos na ka) a at kar.ipaiang maging 
Gobernador nitong ating lalawigan, sa mga 
araw na ito mr ka/o'y may mahigpit na ka- 
panagutan sa harapan ng Maykapal at ng 
Lupang Tinubuan, Na sa iyong kamay ang 
ikapapalao ikapapanganyaya ng ating bayan, 
Ab^ sino mang magbili magkanalo ng kaniyang 



, 144 . A-tmBLlQ TOL^Tim> 

halal, **voto** 6 pamimili, ay masahol pa kay 
Judas, sapagka't si Judas ay walang ibang 
giriawa kong di ang ipagbili laman^; ang kani. 
yang darlkilang maestro; datapuwa*t ang ipinag» 
bibili ng nagbibili ng kaniyang "voto*' ay dili 
iba kungdi ang kaniyang kaawa-awang Ina, 
ang kaibig-ibig na Inan^; Pilipinas Pakatanda- 
an ninyo. na bawa't isang '*votong*' ma'pagka- 
nulo sa mga biilong at kalabit, ay isang 
madiing dagok sa ttiniatangis na pusd ng kaawa- 
awang ioang Bayan. Kaya nga, kung nais nio- 
yong makatupad sa inyong mabigat na sagutin, 
kung nais ninyong kayo^y mabilang sa mga 
matangkHkal na anak ni Flli| inas, kung nais niu' 
yong mapala ang buhay sa kasnlukuyan at lumu- 
walhati sa panahong sasapitin, ay huwag nin- 
yong ipagkaloob ang inyong mahalagang halal 
kuogdl doon sa inaakala ninyong tunay na ma- 
kabayan, sa marunong at may kayang mag» 
tanggol ng ating katwiran af karapatan, sa na. 
kikilala ninyong datmg nakikipagkapatid at ku- 
sang dumadamay sa mga dukha, sa hindi 
naghahagilap ng Iini||^uw sa hangad na panga- 
ngatungkuian, sa ina^kala ninyong mabuwal man 



ANG iiUliOK Ni ^iiSTER 1.45 

siya 6 oiabulid sa baogin. ay pilit iia itataguyoii 
ang bayan sa laiidas ng mitliing pagsasanit, 

Muliiig paiakpaiean. 

«Ngayoii, — ^^an|4 agaw 111 Osear, — ^ay tuturtogan 
ko an«4 pangalao ng isang pantas, bayani^ ka- 
patid ng mga dukba, suhay ng katwirarj, uliran 
ng dangal, hindi nagkakailangan ng lu^^aw sa 
kstingan ng paraahalaan^ hindi hahging bulak 
hindi inakabayang ulupong» paiigalang umaali- 
ng^-wgaw sa lahat iig pook nitok lalawigan. Ang 
pagtatagumpay niya ay siya ring pai^tataiHnw- 
pay ng karapatan, siya ring pagiataguiupay ng 
bayan. ?Nalaia'B m ninyo kuri^^ ahn ang pangalang 
lyan? Ikit^adadeingal kong_isigaw ng ubos lakas ang 
ka^b g^ibig na pangalan ni Docfcor Ruben Gatsalian. 

Paiakpakang hindi rnatapostapos. 

— ^Kita iiio?,~^tng tuksong anas m Ester kay 
Gloria,— Asaliao mong Gobernadora ka na. 

•-^~-iMaanong mapakah ka, Nene,— ang uiak- 
10! ni Gioria: 

Itinaas m Osear ang kaniyang smggalong 

™^lnihahandog lvO itong *'champan'\— aniya,— 
sa pangalan nitong marangal na iipanan, iniha- 
handog ko rm naman sa pangalan ni Doetor 

■ 36 



i^ AURliLiU TOLENTINU 

I IMM II Mil l l ll l l i:' l ll -1 illT l l lll l l l'r'M l l l l ll l l llllll l lll l ' l l ll . .11. 11 ll lll ,iin, i rnM l l ilMi Hliil l l l i lii l ll i il ll l llir il i L i lllli ll l i l ll l U II 1 1 . 1 'ni ll Hi i iW i riMl l MWi— 111« 

Ruben at vSa kaniyang pagtatagunipay sa tung- 
kuling Gebernador nitong ating lalawigan. 

— jMabuhay ang ating lalawtgan. 

— jMabuhay ang ating nabubungab na Go* 
bernador Ruben Gat.saitan!,— ang sigaw ng isa. 

— ^jMabuhay! iMabuhay!,— ang sagot ng lahit. 

Gaya rin kangina, nagtaasan ang mga sing- 
galong Srika muling nang tgsibalik sa hapag. 



<»>» wg»iaM^a ffl fB aiP!iti$ ap^^ 



^33333^3W3%Ww WMw 9 



sn^ms^^&mmmemmM 



KABANATANG X 



Dinagit ng mga Lawin^ 



Si Ruben ay tuniindig at siya namao aog 
bumigkas »g isang talumpatmg marikit at busog 
Sa masasarap na laman. Tatlong mahalagang 
bagay ang kaniyang linukoy: una, ang mabuting 
pamamahal^ sa bayan; ikalawa ang pagmamaha- 
lan at pagdadamayan ng mga maraiita at mga 
mayayaman; at ikatlo, aug mga bagay na sukat 
gawin, upang al'.ng inadaiing kamuin ang 
anthmg Kasarmlan ^a loob nf lalong madahn^ 
panahon. 

Natapos iyong masayang hapunan at talumpa 
tian, na^sipasok aog iahat sa maaliwalas na 
kabahayan, at samantahing ttinatatag ng mga 
bagong lao't dalagang nangaroon ang pasimu- 



14» AUilELlO TOLENTINO 

lang rigodon, ay nagbubulungan ang magkapalid 
«a Ester at Ruben. 

— Rub6n,— ani Ester,— humiram ka ng panyo 
kay Osear. 

^Bakit paf,— ang bagot ni Ruben.— Ako'y may 
panyo na. ;Anhin ko ang kauiyang panyo? 

—Ibigay mo sa akin: kailangan ko. 

— |Ah! ^Gayon baf Oo: ngayon din. 

Anyong ialapit si Ruben kay Osear, nguni t 
siya'y pinigil ni Ester at muhng binulungan. 

— Huwag kang tumanggap nf ibang panyo, 
— aniya,— kundi sarihng ang panyong na sa bulsa 
niya sa tapat ng dibdib, 

— Oo,— ang sagot ni Ruben, saka hnnapit 
kay Osear. 

Nais makuha ni Esrer ang panyong na sa bulsa 
ni Osear sa tapat ng dibdib, sapagka't nalalaman 
niyang ang panyong iyon ay siyang kinabalutan 
ng buhok na nabunot kangina sa kaniyang noo, 
na di ralagang smadya, kungdi sa pagkagulat 
lainang nila ni Osear. 

— Osear, — ani Ruben,-^ pahiramin mo muna 
ako ng isang panyo. 
— Oo: heto, ang sagot ni Osear. 



ANG BUHOK Nl liSl'ER 149 



At anyoiig du-dukot iig panyo sa lukbutan ng 
s a 1 a w a 1 , n g u n 1 ' t f 11 a i i 1< s ! n g b i t ni n o ;■ n i "ii u be n a 1 1 g 
pati) oup imkaungos sa bulsang oa sa tapat 
ng (iibdib ni Osear 

— lio aiig ibu: i^<>,- ^unya. 

— M;iy i.-nnan iy:ui.--aa^ saino in Osear. 
"Kaya nga si\-'a kont.^, ibi^.; ,— an<4 sagot ni 
K u be i ! . 

Si Osear ay kinabeihan, at si Ester ay napangiti^ 
samantalan^' inilak-nilad ni Ruben ang panyo, 

~-jAbalj — aniya. \At inay hnaan^ buhokl 

Sumapit sila (jk)ria at mga rian^ dalai;aH 
bagonj4-iao 

—Ang buhok na iiawak n- ()^c:u kaiigina,-- 
anang isa. 

~An|4 bu!H)k (^a "relikyas ', -~-ang saie) . u\ 

Gbria. 

Puiiiasok Hug isaa^ lalaknig aiay ia|^la)' ng 
isang *'tarheta'' 

— Ma4^a!]dang gabi po, --aniya, 

Magandang i;abi po nainan, — ang saR<a ni Ru- 

ben.— ;And iuni atui? 

-^Snio pu b;i an^ Doetor ku[)cn diU), — ang 
tano!):^ ng l'>a^on.; dalin^. 



lyo 



AURiy^iU TUl.ENTiNi) 



~— 'Aiig buhok oa **relikias*\-"-aog salo oi 
Gloria, 

Puinasok , ang isang lalaking may tagkiy ng 
isang *'tarbeta*' 

—Magandang gabi po,— aoiya, 

— Magandaog gabi po naman, — ang sagot nt 
Ruben.— ^Ano ang atio|jf 

— iSiiio pu' b:i ang Doetor Ruben dito,~ang 
taiioog og ba^>on|> tiaiiog. 

■-Mag-yios po sila,— ang sagot oi Rubeo. 

--lpiii;-ibibtgri\' po sa inyoTu Doo Bernardo 
SaociK^z itoog kaniyano ^'tarheta'',— aog patu^- 
|oy og bagoog datiog,— At hindi na ram^ po 
iii\'a stoulatan, sapagkat hnidi makasulat ang 
leioniyang kaniay: n.abutas p6 sa gitoa og palad, 
at ayaw tuniigil ao" dugoog dumadaloy.- Kaya 
nga, ipinasa-sabi- na po lamaog sa niyo^ na kung 
niaogyari sana, ay .-'iya'y daiawin nniyo sandah^ 
upaog'liiaanipat ang dugo at malagyaii ng gamot 
aog kaoiyang sugat. 

— ^Bakit? Napaao siya?,— ang taoong m Ruben. 

— Sila po'y oamaril ng ibon doon sa aming 
nayoo. Kao,gmao|^ nagtatakip sih,m ay kanilang 
lioiliois aog baril, iiwan kung ano ang nang- 



^ ANii BUHUK Ni Eb'i EK 

}'an, ati^ banl a\- piniuirok at aiLt; uiga perrli 
^ones ay tuinaniang lahat sa paiad ng kanilang 
kaniay n;i kanan, 

"—iSaan siya naroon ngayon? 

— Sa annng bahay po. 

--;At '^aan an^ iyoni^ bahay? 
-Di\'an po sa ibayo ng ilo^. 

-Paalaai aku sandaH sa iyong iaiuit, — ani 
Kuben sa mga panauhin. — Si Don Beniardo 
Sanchez ay„„isa sa niga pinagkakautangan ko ng 
ioob, at hnidi tnanaring hindi ko siya daluhan 
ngayon dm. 

Muhng tinikiop ni Ruben ang panyong may 
ianiang buhok, saka inilagay sa kaniyang bui^ 
sang na sa tapat ng dibdib. 

,_Papahtni k:o ang panyong iyan,-— ani Osear. 

— Maniaya tayo niag-usap sa aking pagbalik, 
_ang sagot ni Ruben* 

Pagdating niya, sa hagdanan -ay humabol si 
lister. 

------l^uben, -amya,— akni na ang panyo."-^-- Oo: 

mamaya, pagbalik ko '—ang sagot nsto,,. saka ma. 
tuling nanaog at umalis, kasama ang sa kani- 
ya,y snmundo. 



' ,"^5^ AU RKl^ly TOLENTINU 

. Siia'y nagdaati sa isaog botiea, guinawa ng 

isang "reeeta" si Rubeii, kiouha ang kailangan 
gaoioi saka ipinadala sa kasama. 

~Sa.|iaiitala ay nagsasayawan ng rigodon 
sa bahay oa kaoilang ioiwan. 

Sapagkat oialuwat ng sira mi^ tulay 'sa 
^log ng briyang iyon, kayat si Ruben at iing 
kan^yaM|4 kasani'a ay surnakay sa bangkang 
iiaghihintay .sa kanila sa panipaog. SiUi*y tuma- 
wi(i at umahon sa kabik'uig ibayo.. Doon ay 
may'dioatnan silang liniang hdaking pawang 
oiay hawak na revolv.er: isa sa raga ito ' ay si 
Dimas. 

Si Ruben ay kinabahau pagkakiia sa kanila, 
lilo't doo'y waia siyang oaiatanawang bahay 
na malapit. Gayon pa raan ay siya'y hiodi ku 
mibo at nagmasid. 

Lamapit sa kaniya si Dimas. - 

■— Kaibigan,~-aniya:~dito'y wakang Bernardo 
Sanchez na oasupatan. Kailangan kimang na 
ikaw ay anung ipagsama ngayon, at kuog Ikaw 
ay ayaw mamatay,, ay sumunod ka't huwag lu- 
maban, yayamang wala ka ring sukat na niaiki- 
ban. Ikaw ay sumunod na maiubay at huwag 



ANG iiUiiUR Nl iLSil^K t ^3 

kao|j mag-ala-aia. 

Mar KTidamang n'inglamia ni Ruben an© 
kaniyana biiong katawan. Inisip' niyan^ kun|> 
siya m i^y liimaban sakal', ny sayang laniang, 
sapagka't bukod sa wala siyang magagawa, ay 
di maiayong siya pa ay maj>anganyaya sa ka- 
may noong mga taong anaki bandaog lumapas- 
tangan sa kaniya. 

— ^Ano ang ibig ninyo sa akin, at saan 
oinyo akb dadalhin?, — ^ang kaniyang tanong. 

— Saka mo na mal»laman,~ang sagot ni 
Dimas.— Ngayon ay sumama ka na lamang 
sa amin. 

~^At kung ako'y ayaw suiriatnar, — an^^ 
rnuling tanong ni Ruben, 

—-Ikaw ay aming babarilin, -*ang tugbn ni 
Dimas, sabay tudla ng rebolber kay Ruben 

— jSasania ka o hindi?,— ang kaniyang ulit. 

Sapagkai si Ruben ay may lubos na pag-asang 
siyay walang ginawang masama sa kapuwa tao, 
kaya^t di niya akalaing siyay ipapahamak at 
sukat ng sino pa man, sa walang munti mang 
dahilan* At palibhasa'y siya'y may katutubong 
lakas ng loob, ay minagaling na trga ang su- 
38 



i^ , AURlJ^.l^i Tai^HTm) 



iiiaina sa mga taoiig iyon, ialo't ibig niyang 
niakita at malaman kung ano ati|4 kailangan sa 
kaniya. 

--^Sasania ka o hindir,— ang lalong rnabala- 
sik na tanong ni Dinias. 

— Sasama ako,— ang sagot ni Ruben. 

— Gapusin ninyo, — ang utos ni Dinias sa 
mga kasaina. 

Lumapit ang isa kay K.ubcn at- inilagay s^ 
kaniyang kamay ang "esposas" na ibinigay 
kangma ni Gerardo kay*Dimas. 

— Kidlat.—ang tawag nito.— KayeSng dalawa 
ni Buhawi ang siyang magdadaki kay Doetor 
Ruben, at siya*y ihatid ninyo sa tabi ng sa~ 
pang malahm sa bundok ng langos. Huwag 
ninyo siyang sasaktan: kayo ahg bahala. Ako'y 
hi ntin ninyo doon. 

Si Dimas ay duimkot ng isang panyong 
malaki sa kaniyang lukbutan, tinupi nang pa» 
haba, ipinulupot sa tapat ng mata ni Ruben, 
saka pinagbahk-bahk n^ pinihit. 

— Kidlati— 'aniya,— kunin ang inyong mga 
kabayo. 

Si Kidlat ay luraupad. Siya'y lumapit sa 



ANG iiUHUK Nl bSlEK i SS 

isaiig puno ng kahoy na kanlong at kHialagaii 
an|> tah an^ dalawang kabayong doo*y nahahan- 
da, saka inakay sa harapan ni Dimas. 

— Ikaw Buhawi, -ang utos ni Dimas,— ay si- 
yang makakaangkas ng Doeior sa kabayo, at 
si Kidiat ay susunod sa inyong Hkuran, Sumu 
long na kayo. Tayo^y magkita bukas ng hapon 
sa bundok ng Irig. 

Pinabakyan kay Rubeii ang isang kabayo, at 
sa kani}ang hkuran ay umangkas si Buhawi. 
Si Kidlat ay sumakay iiaraan sa isang kaba- 
yong natitira, sumuood sa kanilang hkuran at 
yumaong niabihs, 

— Ang utos ni poong Gerardo ay ganito.— 
ani Dimas sa mga kasaniang naiwan, — Ikaw, 
Tiktik ay mull kang pumanhik sa bahay ni 
. kapitang l.uis, at itanong mo doon kung sino 
si aling Gloria. Sabihin mo sa kaniya na, sa- 
pagka't hindi lamang maaring iwan ni Doetor 
Ruben ang kasamang may sugat na si Don 
Bernardo Sanchez, ay ipinakikiusap na siya'y 
manaog sandali at ang Doetor ay may isang 
mahalagang bahay na ipagbibUin sa kaniya, 
Pagdating ni Gloria sa lansangan, ay pangkohin 



iS^ AURKLlU lOLKNTINO 

mo agad at inaliksing iabdt sa akin sa ibabaw 
ng kabayo, saka ka sumunod sa akiog liku- 
ran, Kayo/ Kulog at Bagyo, ay magsisakay 
din kayo sa inydng mga kabayo, magpalmii 
lamang kayb ng mga limang puoog dipa at 
sumunod dm kayb sa aming !iJ<urao. Datapu- 
wa't pagsapil natin sa Sangang*daan diyan sa 
duiong nayon. kami ni Tiktik ay tutuloy sa 
dakong kanan tungo sa dakong silanganan, 
samaotalang kayong daiawa, Bagyo at Kulog, ay 
bumali sa dakong kaliwa, tugo sa Hilagaan. 
Pagdaka'y kayo'y magpaputok, upang kayo*y 
siyang hataldn ng mga haboi. Sa papagaybog 
para'in ay kami*y makalalayo ng walang pa- 
nganib. Kayo'y maldpagkita sa aldn bukas ng 
iiapon sa ating "real'* sa bundok ng Irig. 

— Mainam na balak, — ang sang-ayon ni Kulog 

—Mainam nga, — ang susog ni Bagyo at ni 
Tiktik, 

— Halina kung gayon,~ang pasiya ni Dimas. 

Sila'y nagsisakay sa bangkang sinaleyan ka- 
ngina ni Tittik at ni Ruben, saka tinawid ang 

Sila*y umahon sa ibayo, nangasipagtulo'y sa 



ANG BUilUK. Ni-ESTKR, 157 



duiong nayon, oa^sipasok sa isaiig ^'^bakiirang 
niay isang dampang walang kasipmg na ba 
hay, at kinalagan ng tali ang kanilang apat oa 

kabayong doo'y nahalianda, tiiga kabayong pa- 
wani> maiataba at makikisig, kanilang [iinagsa- 
sakyan, nagsiuwi. ng bayaii at nags/pa^tuloy sa 
daanu kinalak^gyang ng bahay rn leapitang 
Luis. 

,Ng may niga <ialavvang p,u^*ng dipa na la- 
rnang atsg layo nila sa -nasabing bah'iy, sila 
ay oagbulung'in at lumapitdapit pa ng n.iga 
sanipung dipa, marahang-niarahan ang hikad, 
at nagsipaginnto sa dihm na anino ng isang 
mahd)ay na manggang na sa tabi ng daan. 

Si l"d<tik ay umibis, itinali sa bakod ang 
kaniyang kabayo, saka pumanhik sa bahay. 

Dinatnan niya ang sayawaog ''yals': 

Nagkataong si Gdoria ay huidi nagsasayaw sa, 
sandaling iyon, at siya*y tumungo sa labas, 
kayal sila'y nagkasalubong ni 'i'iktik sa tapat 
ng hagdanan. 

— Utang na loob po,-— ani iiktik sa kaniya 

^"^^Ano po ang atin?,— ang tugon ni Gioria 

— ;Smo po ba si aling Gloriar 
39 



10 /\URh.Llu TOLENTINU 



' Ako-|X), at inag-iilos k^yo. 

■ — ^^Sala nat po: ipinas'isabi po lamaiig ni Doe- 

tor Rubeii sa myo, o^ kung roa ari ay manaog 
lamang k lyo Bandali dian sa daaii, . sapag-kaU 
^iya'y may isang rnahalagani^ bagay na ipa|^- 
bibiln,}, at hiiuii niya 'niaiivan si ],), Bernardo 
Sa"Chez na . kaiiiyang kasania. 

— iBakit hin^ii sda piiaianhils dito? 

— Sapagka't si Don Bernardo Sanchez po 
ixy MKiy malubhang sugat. 

-Ang Don Bernardo bang iyan ay siyang 
i;af)uti,}l<an ng l,)ard sa kanm\'r 

■•— lyaii nga po. 

■ - } ■■{ a I i n a , — a n i (, j 1 or i a , — a t d a g 1 i n g n a n a o g 

Si Tiktik ay sumunod sa kaniyani^ iikuran. 

--f^lahan sila?,— ang tanong ni Gloria kay 

"Hkrik, pagdating nih,i sa daan. 

— ,Aydn po,— ang sagot ni Tiktik, at itinuro 
anj4 kaniyang mga k.'^sama. 

— iBakit at silay na sa dihn^?,— ang tanong 
ni Gloria — 

— Upauii sila raw |)0 ay hiiwag ng makita 
ti»an sa bahay, .at baka pa sila'y anyayahang 
pnmanhik,— ang sagot ni Tiktik. 



^ ANG\BUHOK Nl ES'l/ER J59_ 

Palibhasa'y si Glona ay tiwnirin^; iub'is. ka- 
ya*t siya'y lurnap!t sa iiiga nang,nigal>;iyc) i*a<^,- 
daka'y bi^la siyant) piDangko ni Tiktik at inia- 
- bol i^ay ■Dimas. 

— j|iGikban ak()!!! -~ang ubos lakas na sigaw 

ni Gloria 

Ba., a ma't lubhaoi; maingay ant^^ ''V^V' na 

tinutui^tog nila Osear, kapitang Luis at Salome, 

. pahbhasa'y si Kster ay m: sa tabi ng iioib, 

ay kaniyang napansin ang sigaw iig tKigpa- 

pagibik. 

Si\^a'y bighing kmabahan. 

^--■|i|Gikban ako!!! jjjGikban ak^'^lH,- -^ino la~ 

long niaktkas na sigaw ni Glona. 

' — |Si (iloria! jNagpapagibik si Glona sa da- 
an! ^-^ang sigaw n\ Ester, sabay takb<,5 at na- 
naog sa hagdanan. 

Sa kaniyang iikuran ay parang ibinuhos na 
suamnod siki Osear, kapitang Luis at labat na 
panauhin. 

-— jijGikban ako!!! iyGikban ako!!!, — ang ka- 
kihikilabot na sigaw ni Glona sa malayb, sa 
ibabaw ng kabayo ni Dimas na kasing-bilis nf 
hantin. 



i6o AURELIU TOLliNliN(i 



Ati<4 lahat iiy nagsjhabol, baga aia^t walang 
mga taglay na sandata. Si Osear ay siyaiig 
nau'-mia sa lahat, kasunod aog iiiga ibaag lala- 
ki, sarnpo pa ni kapitang Luis, Geiardo, Ester 
ai iba pang mga babaying panaubni. Habang 
sila'y tumataKbo ng paghabol ay kanilang 
puiupulot sa lansangan mg baia ng niahagilap 
na bato, urang o ano rnang Sukat na n>aga- 
n]H ^a ga)'6ng labanan. 

Siia Dnuas at rtiga kasamang tuiisan ay 
naMgik.«ratnig na Sangang-daan sa duiong na~ 
yo '. S: Gloria ay hindi na nagpapagibik, sa- 
pa.^dea't si\ .i'y hnnmatay. 

-'Afai^i\-b pa ang mga habol,-^-^a!n Dimas 
kay Kuk>g at Bagy6.-.--Kani! "i,.i 'Tiktik ay tutu- 
loy na dmi sa dakong kanan, nguni't kayong 
dalawa ay maghintay dito, at mamayang maki- 
pi- na sila, ay kayo'y magpaputok sa itaas 
saka kayo magtuloy dian sa isang landas sa 
dakong kahwa. Gayon ang mahigpit na bUin 
ni poong Gerardo at bahala oa raw siya sa 
mga habol, upaiig ssiTy diyan nga magsipag- 
tuloy sa dakong kahwa, at kaming may dala 
kay Gioria ay tum^^gtas ng walang muntmg 



ANG liUliOK .Ni ESTER 16 £ 



panganib dini sa dakong kana». 

Pagdakay si Diriias ay nao|jalakb<j ng niatu- 
lin, kasiinod si Tiktik 

Hindi nala<|nan at na^^sieiiting ang tnga 
habol . 

Aliiisunod sa utos ni Dirnas, s\ Kulog at si 
Bauyo ay kapuwa nagpapuiok ng tigalawa sa 
iiangin, saka mabiiis-na na|jpatakb6 sa iandas 
na" na sa dakong k^diwa. tungo sa Hilagaan. 

Habuim s)la diyan sa kaliwang landas,— anang 
isang maiakas na sigaw,— Ayon ^lhi, at nauuna 
ang may dala kay Gloria. ^Sa kaiiwa! iSa da- 
ivOng kaliwa! 

Ang sigaw na iyon ay tingig ni Gerardo. 

Silang laliat ay nagsihabol sa landas na p]- 
nasukaii nila Bagyb at Kulog. 

Ang kabayo ni Kulog ay natisod sa isatig 
batb^ naparapa, at ang sakay ay napatapon sa 
dakong harapan ng kabayo. Sapagka't ang 
kabayong ito ay mabair, pagkakitang nabulog 
ang kaniyang panginoon, ay naghinto. 

Palibhasa'y nauuna si Bagyo kay Killog, ka- 
yat hindi niya napansm ang pagkahulog nito 
sa kabayo. Datapuwa't ng siya*y raalayo na, 
30 



• i62 - AURKLIO T.PLKNT1NU 

^t naliirgunaog wala sa kaniyaiiy Hkuran ang 
kaniyang kasama, ay biglang !iaj,;hint6 at naki 
rarndam. NariiTgig niya ang si^aw ni Kuiog 

— jBagyo, halika!,— atiiya. 

vS! Bagyo ay dagiing buuialik. 

Si Kuiog, ay napilayait maiidin, kaya't na^^hi- 
hirap ng pagtindig. 

Malaki atig agwat ni Osear sa kaniyang 
niga kasama, kayaT siya ang unang nakarating 
sa kinahiikigan ni Kiilop. Pagkakiia nito kay 
Osear, ay pinag ubos ^ anw Likas, mah,ks!ng 
tumnidig at kaniyan|> binaril ng hawak na re- 
bolbt-r. Ngunit si Osear ay hindi tinamaan. at 
dagliog niyapos -si Kulog, ihinampas sa hipa, 
ki{nil:)abaw, magaw ang kaniyang rebolber saka 
tumindig. Si Kulbg ay tumindig dm, at anyong 
susugurin si Osear^ kaya't siya*y binaril nito, 
tinaniaan sa "dibdib at nabuwal. 

Ang lahat ng itb ay nangyaring mabilis. 

— Bagyo, — ang sigaw ni Kulog.— jlpaghigan" 
ti mo ako! 

Siyang pag;datinj4 ni Bagyo. Binaril oiya si 
Oscar,'~icaniya.ng tinam.aan sa bisig na kanan, 
at .nalaglag #a lupa ang.. hawak. . na reboiber. 



AiNG BUilUR Nl hSlilR 163 



Fa|;(1akay iiiiiling sinaii)bofc ng kahwaog karnay, 
sakri binanl uaiuaii si Ba|^v^), nguui't hindi 
linasiiaan. 

Nagdatingaii ang uiga habol na kasama iii 
Osear. 

Pa^^kakita ni Bagyo sa maramin^ taong ha* 
bol, ay bumanl sa kakapaiaii, tinariiaao sa ulo 
ang isang Iglaki, at agad nabulat>ta at na- 
matay. 

Si Ba^yo ay nagpatakbo ng ubos tulin. 
llinawakan ni Osear ang rienda ng kabayo 
oi Kulog, saka hinabo! si Bagyo, Ang kani- 
yang kaliwang kamay ay siyang may hawak ng 
rienda ng kabayo, at siya pa rin ang may 
hawak ng rebolbor: ang kaniyang kanang ka~ 
may ay laylay, at hindi na ma- gaoiit. 

«^iMalapit na ang mga habol! Tuhoan nin^ 
yo upang huwag abutan ang babayi,— an^ ^^-^g- 
darayang sigaw ni Ba^yo, na tiia waring kaniyang 
siaisigawan sa dakong unahan aug mga may 
daia kay (.llorsa. 

Pagkaringig ni Usear s^i gayoug b^,o;aw, ay 
■alo ng pinapagtuhn ang sinasakyang kabay^. 
Noong may mga labing hmang dipa na lauumg 



04 AURELIO TOLKNTINO 



atig kaniyano layo kay Bagyo^ ay kamyang 
• bin 'ril, tinamaan ang katiiyang kabayo sa puno 
ng butiiot, kaya't ilo uy bii^lang napaluk- 
s6 ng ubos lakas at nahulog ang nakasaka'y. 
Pag iaka'y muling binaril ni Osear m Bagyong 
dinritnan paniyang nakahandusay sa lupa. data- 
puwa't ang rebolber niya'y hindi na pumutok: 
lilirna ang punglo nitb, at naubos ng lahat. 
Si Osear ay mahksing bumaba sa kabayo» ki- 
nubababaw si Bagyo sa lupa, saka inaagaw 
aog kaniyang reboiber. Palibhasa'y hindi nia- 
aring tumulong ang kamay na kanan ni Osear, 
kaya*t kapag nawala ang kaniyang kaniay na 
may hawak ng rebolber, at napasingitang bina- 
ni si Osear sa kahwang tagiliran Si Osear ay 
biglang nabaligtad, at si Bagyo ay nakatindig, 
inah-ksmg sumakay sa kabayo ni Osear, nagpa- 
lakbong ubos tuhn, saka sumigaw. 

— Narito na ang mga habol,— aniya. — Tuh- 
nan ninyo ang pagdadala niyang babayi. 

Ang mga lalaki ay nagsihabol kay Bagyo. 

Pagkakita ni Ester kay Osear, ay dagiing 
linapitan 

— iOscar!,~-~aniya. 



ANij BUiiUK Nl li,::;'i.hK i6s 

Si Usear ay hindi tuiDioag at hiiidi siima^ot' 

— jijPatay!!l yiPatay si Usear!!!,— ang oialakas 
na sigaw iii Kster. 

Si kapuang L^uis na kiisahikuyang uumara- 
ting, kasania sila Gerardo ai inga iiang babayi 
ay nanga^sidalo kay Osear. Ang ibaiig niga 
habol ay tiangaiwao sa daan, sapagka l hindi iia 
sila makatakbo. 

Si BagyeS ay nnkataanan, at ao|^ habul na 
tumutugis sa kaniya ay nangagsibaiik. sapag- 
ka't huidi na sila tumagai ng paghaboi sa 
anaki Juniihpad na kabayong smasakyan lu 
Bagyo. 

— -Mabuting sirnula,— ani Gerardo sa sanh.' ■- 

May umagos na dugo. 

Si (3scar ay huminga, ngunit hindi puiagsa 
uian ng diwa. 

Wakas ng Unang Bahagi 



Pahayag 



Ang pangalawan^ babagi nitong qpbelang , 
*^ANG BUHOK NI ESTER" ay kasalukuyang . 
linilimbag, at lalabas sa katapusan ng susunod 
na buang Enero ng 1915. 

Maglalarnan ng sampung maririkit na kaba- 

nata, na ito ngano: mga sumusanod; 

— ' — «o» — — 
1— -Gumagalaw Ang Ulupong. 

11— Ang Babaying Lalaki. 

III- — Mabisang Kamandag. 

lV~™-Ang Halik Ng Bangkay. 

V— Eagaring Ginto. 

VI— Sijuana At Ang Kaniyaog Kalapati, 

VII— Limang Libong Piso Sa Isang Buhok. 

VIII— Ang Pagsisisi Ni Dimas. 

IX-— Ang Himutok Ni Ester. 

X-"-Bagong Judit. 

. ~ — .-eo»— ~ 
Huwag limutin ang aming direeeion. 

8€>e CJ«. T1T.%S€>M 

■•■ MAWILA. ^" ■ ^^■" 



Kasulatang Ginto 

ito'y siyang parnagat ng isa sa mga pinaka- 
inarilag na nobelang tagalog na kathi n^ 
Aurelio Tolentino. 

May sampung mahahaba, malalauian at nag- 
papainamang kabanata, na \\d ngang mga su- 

oiusunod: 

«o> — 

I— -Sangdugo. 

1 1 — - H a g o n g A r a w 

Ili ---Tatlono Bitum, 

IV — Ang Hann^ MaHwat, 

V --Malagablab Na Pag-ibig- 

Vl — Si Nunuiig Smukuan, An^ 

Kaniyang Mga Tikbalang At Mga 1 ianak. 

Vll — Labanan Sa Gubat. 

VIII--~-Ang Bangis N& Panibugho. 

IX^^Kakila-Kilabot Na Lihim. 

X — Katapusan. 

Sa biglang pagbasa sa t.obelang 'KASU" 

LATANG GINTO^' ay mai\amangha at iulu- 

^^lhatiin ang pag-iisip, sa pagmamasid at pano- 

Wood sa mga darakilang buhay na sipi sa pitia- 

ka-tampok ng Kasulatan ng Lahmg Malaya, 

; hinggil sa mga kaugalian at dalisay na png-iibi- 



gan rig mga angkan ng mga Lakhan at Gat 
noong unang panaliong bago dumatat dito ang 
bansaog kastila. 

Sukai na ang bagay na ito, iH^^"g '^^^^ ^^^" 
belanu KASULATANG GLNTO ay oiagkaroon 
ng karskitang ganap, na dapat paghanapin ng 
lahat na mahiliging inaghwaiiw sa mga niahala- 
gang nobeia, at makinabang sa mga nakuku- 
bling yartian ng'^ Kasuiatan. ng ating Lahi. 

SulDaH't liindi it6 k^mang ang inihahaiulog ng 
nobelang KASULATANG GINTu sapagkaH 
kung ito'y aaiagataang mabuti ng pag-iisip, ay 
may maiaias-ipang hnamnam na pumupukaw sa 
damdaming nahihimlay, at nagbibigay ng masik. 
hay na pag asa sa luksang aia ala ng panahong 
lumipas: sa kabiia ng lahat ng lyan ay masiglang 
namamanaag r;ng nasirang watawa't ng Lahi, 
iyong watawat na sinagisagan ng isang Araw 
at Tadonp Bituin, na maluwat ng ibinaon ng 
Pamahalaan. 

Sa makatwid, sa ibabaw ng libingan ng 
atmg watawat ay doon (im itmayo ng kumat- 
iia ng kaniyaiig "Kasuiatang Ginto, upang sa 
tuwi-tuwi na'y alalahanin ng bayan, na sa loob 



og nasabuior libingan ay nalagak ang watawat 

tia sinilungan ng Lahi at ng Republiea Pilipina- 

Basahin ninyo, at kayo'y masasarapan. 



Kahapon Ngayon at Bukas 

Ang nobelang KAHAPON, NGAYON AT 
BUKAS, (l.arawan hg Bayan) na tula ni Aure- 
lio Tolentino. ay siyang pinaka-kaluluwa noong 
dramang pinamagatan din ng KAHAPON, NGA- 
YON AT BUKAS na iUnabas sa duiaang «LL 
BB'.RTAD> dini sa Maynila, noog ika 14 ng Ma- 
yo ng 1903, palabas na sinalakay at ginulo ng 
raaraming amerikanong pawang may mga ha- 
wak na rebolber. Daliil sa nasabing drama, ang 
kumatha nito ay nahatulan sa apat na kasala- 
oang tinatawag na «Sedici6n>, «Conspiraic6n>, 
«Robehon» at «Insurreeeion*, 

May pitong mayayamang kabanata, na ito 
ngang mga sumusunod: 

I— Tahmhagang Paalam 

2— Ang Libingan Ni Lakhang Bayan. 

3— Watawai nf Kalayaan. 



— i7o- 



4 — Ang Mai4-inanp Bihag. 

5— PaagHkon^^ Mahigpit. 

6 — Mrsliaayan*4 Kababe-iiaghan. 

7 — Natupad an|^ Tipaii. 

Upaiig mapaowari aii^ saganatio sarap ng 
nobelang KAHAPON, NGAYON AT BUKAS, 
ay alagatain na lamang aog kaniyang sumusy- 
nOvi na ^, 

PATUNGKOL 

^ . — «o»— — — . ■ 

^ lyo bayan kong pinakaiibig, 
handog itong bunga ng pahat kong isip: 
ito'y munting binhi ng dakilang nais, 
sa puso ng lahi ay ihmahasik. 

PaliWiasa y bunga ng lantang halamang 
hindi napadUig ng patabang LUGAW, 
kaya at mapait, mapakla't maanghang, 
sa dilang may sugat ay di ngani bagay. 

Nguni at sa dilang walang munting sakit 
ay talagang lunas na di mahulilip: 
lunukin mu lamang, ay tutubong pilit, 
at mamumulaklak sa puso mo't bait. 

May, sampung taon ng ito,y itmanim 
sa lupang mataba ng iyong damdamm; 
di na inakalang panaho'y madilim, 
sa langit ng buhay bagyo'y nabibitin. 




r' 




;Di anoDg uani^yan? Biimugso ant> unos, 
ako'y sumnibilal ng ba^^^yono may |K)ot, 
at sa is?uity bangin ako'y !oihuio|>, 
an|j lainan ko'y buto'y na|4kadurof:;~duro^. 

Nguni't kahit mmsa'y '^i ako dumaini^, 
hingaio ng buhay ay di ko pinruism; 
yarinj4 niga mata'y doon itHiUigin 
saKAHAPON NGAYON at HUKAS na tanmg. 

^ ;At aneS an« ak'ino na^^ing kasalHn'inr 
4An(3 ai dadaing, ano't mamanianglaw? 
^Kasahinan ba^^a an^^ mrigtanim laman^ 
ng tuyot na bndim|> handbg ko sa bubay? 

TadtarM] an^ puso, durngm ang utak^ 
labnutm ang eiila, maaarm^^ iahat; 
Kung ang kaluiuwa'y tahmnk at wagas, 
dustang kamataya'y waiang kasmgsarap. 

Nakita na natm, sa mga Hbigan 
ng mga bayani'y namitak ang araw^; 
yaong mga paiay ay muling nabuhay 
sa buntoi^ ng ban^kay ng maraming buhay. 

Kaya nga at ngayong parang maydiwanag, 
anaki*y naparara ang masmgsing ulap, 
muimg itatanim ang" binhuTg pangarap, 
bunga ng KAHAPuN ng NGAYON al BUK aS. 

Sakaii't bumagyo, at ako'y tangaym, 
at gaya ng una, mabuhd sa bangm, 
masarap sa puso, aking tatangapm 



■X 



» 

at (ii inr^osisis!, ruai^pHhangpng lihmg. 

Ati- nobel nio KAHAPON, NGAYON AT 
BUKAS 'ty \u\'dd sa isaiig pakayang (mina) gin- 
to, samatualaiu^ sinasayod ang kaniyang kalali- 
man, ay lalonj.> (lumadanii ang natatagpnang 
kayaina"an, 

Wala ng pinaka-mahaiaganp handog sa isang 
kaibigan, at pinaka-mayaniang caginaldong> pa- 
masko at pang-bagon^-taong ukol sa' mga ka- 
maganak at nnnainaiial na bnnbini, na, gaya ng 
mga aklat na nangabanggit sa itaas 

HALAGA 
Kasylatang Ginto .... 40 sentimos 
Kahapon, Ngayon at Bukas . . 30 seniimos 
Ang mga nagnanais magkaroon ng mga 
nasabing nobela ay maaaring sumulat kay 
AURELIO TOLEN'riNO, 206 G. TUASuN 
SAMPALOe MAYNILA, kalakip sa loob ng 
*sobre'* ang halaga ng mga nasabing aklat, 
raaging pilak, o maging *'girQ postaP' man, at 
maaasahang tatanggapin nila sa pagbabalik ng 
Corrco. 





UNIVERSITY OF MIGHIGAN 

3 9015 04224 4874 



wmm 



'^ ^--nr-: rinvT Ir, m ,i fe«ffP^i^^*^*^M»^ 



liiiiti iiliMiliilliilliKi^^^^